Waakhond trekt harde grens: Belgisch noodplan tegen uitvallen stroomnet mag geen dagelijkse uitlaatklep worden

De Belgische energieregulator baseert die aanbeveling op de eerste Belgische beoordeling van de flexibiliteitsbehoeften, de Flexibility Needs Assessment (FNA). Dat rapport, waarin Elia becijferde dat volledige integratie van wind- en zonne-energie in 2035 tot 23 gigawatt flexibiliteit vraagt, is opgesteld door de hoogspanningsnetbeheerder in samenwerking met de distributienetbeheerders en is inmiddels goedgekeurd door de CREG.

Reactie op prijssignalen
De studie analyseert onder meer momenten waarop de stroomproductie tijdelijk groter is dan wat kan worden verbruikt, opgeslagen of geëxporteerd. Door de groei van wind- en zonne-energie zal België dat vaker meemaken.

Hoe groot de toekomstige behoefte aan flexibiliteit precies wordt, hangt volgens de CREG sterk af van hoe batterijen, vraagrespons – het verschuiven van stroomverbruik naar momenten met veel aanbod – en de reactie van zonnepanelen en windmolens op prijssignalen zich daadwerkelijk ontwikkelen.

Markt krijgt voorrang
De prioriteit moet volgens de CREG daarom liggen bij oplossingen die via de markt tot stand komen: energieopslag, vraagrespons, eigen verbruik en een sterkere reactie van zonnepanelen en windmolens op negatieve stroomprijzen. Op dat laatste punt valt nog veel te winnen. Uit eerdere analyse van Elia bleek dat slechts 3 procent van de meetbare zakelijke zonnepaneelinstallaties de productie structureel terugschroeft wanneer de stroomprijs negatief is.

Volgens het FNA-rapport kunnen vooral de groei van batterijen en een betere reactie van hernieuwbare-energieproductie op marktsignalen de resterende flexibiliteitsbehoefte aanzienlijk verkleinen. Zo halveert opschaling van grootschalige batterijen – van 1,5 naar 4,5 gigawatt in 2030 – de afschakeling van Belgische windmolens en zonnepanelen. De CREG benadrukt daarom dat aansluitingsvoorwaarden geen rem mogen zetten op het batterijpotentieel uit Elia’s AdeqFlex’25-studie, waarin de netbeheerder tot 4,1 gigawatt aan batterijen in 2036 in beeld bracht.

Afschakelen als alternatief
Het rapport laat daarnaast zien dat een zekere mate van curtailment, het tijdelijk terugschroeven van de productie van zonnepanelen en windmolens, een alternatief kan zijn voor het bouwen van extra niet-fossiele flexibiliteitscapaciteit. Wat het economisch optimale evenwicht is tussen extra flexibiliteit, curtailment en extra hernieuwbare capaciteit, moet volgens de CREG in de volgende FNA-rondes verder worden uitgezocht.

Ingrijpen vanaf 25 megawatt
Los van die economische afweging wijst de regulator erop dat er al meerdere niveaus van maatregelen bestaan om het stroomnet bij een productieoverschot veilig te houden. Nadat de marktmechanismen zijn ingezet, kunnen netbeheerders zogeheten remediërende maatregelen nemen: gerichte ingrepen om het net in balans te houden, zonder dat het systeembeschermingsplan nodig is. Elia kan zo de productie verminderen van installaties op zijn net met een vermogen van minstens 25 megawatt. Via de distributienetbeheerders kan dat in Vlaanderen en Brussel vanaf 1 megawatt en in Wallonië vanaf 250 kilovoltampère.

Blijken die drempels te hoog om het net veilig te houden, dan moet volgens de CREG eerst worden onderzocht of ze kunnen worden aangepast. Indien nodig moet het mogelijk worden om ook installaties met een kleiner vermogen aan te sturen. Elia riep in april al op om decentrale productie-eenheden aanstuurbaar te maken en daarvoor een wettelijke basis te creëren.

Laatste redmiddel
De CREG maakt een scherp onderscheid tussen die remediërende maatregelen en het systeembeschermingsplan. Dat noodplan is bedoeld voor situaties waarin markt en netbeheerders tekortschieten en moet voorkomen dat de situatie zo ver verslechtert dat een black-out dreigt. Het plan mag volgens de regulator daarom ‘geen instrument worden voor het normale beheer van periodes met een productieoverschot’.

Dat betekent niet dat het systeembeschermingsplan op slot gaat. In haar beslissing geeft de CREG aan dat bij een toekomstige herziening kan worden bekeken of naast de bestaande automatische mechanismen een procedure voor het handmatig terugschroeven van productie kan worden ingevoerd. Ook die maatregel blijft dan wel voorbehouden aan noodtoestanden.

Geen extra steunregeling
De FNA laat verder zien dat de toekomstige flexibiliteitsbehoefte zeer gevoelig is voor de gekozen aannames. Kritiek daarop was er al: brancheorganisatie ODE Vlaanderen vond dat de studie achterloopt op de ontwikkelingen, omdat flexibiliteit die al in de markt zit niet werd meegerekend.

Binnen de aannames van het rapport wijzen de resultaten niet op de noodzaak van een apart ondersteuningsmechanisme voor flexibiliteit, bovenop bestaande regelingen zoals het capaciteitsvergoedingsmechanisme (crm). Dat mechanisme vergoedt partijen voor het beschikbaar houden van vermogen om de bevoorradingszekerheid te garanderen. De CREG wil dat de nadruk ligt op het benutten van de flexibiliteit die er al is, het ontwikkelen van economisch rendabele oplossingen en een betere reactie van marktpartijen op prijssignalen.