Elia wil meer instrumenten om in te grijpen bij stroomoverschotten

Elia verwacht in 2026 minder risico op stroomoverschotten dan voorgaande jaren. Dat lagere risico komt door onderhoud aan kernreactoren Doel 4 en Tihange 3 van april tot november, waardoor 2 gigawatt nucleaire capaciteit wegvalt.

Incompressibiliteit
Elia waarschuwde in 2024 en 2025 voor incompressibiliteit op het elektriciteitsnet. Dit betekent dat de productie van elektriciteit aanzienlijk hoger ligt dan de vraag en er grote overschotten ontstaan. Het fenomeen treedt op wanneer de weersomstandigheden verkeerd worden ingeschat en de beschikbaarheid van hernieuwbare energie veel hoger ligt dan voorzien, of wanneer er weinig verbruik is in combinatie met veel productie, vooral tijdens weekend- en feestdagen.

Voor 2026 stelt de Belgische hoogspanningsnetbeheerder vast dat zowel de lente als de zomer iets minder gespannen is. De afwezigheid van 2 gigawatt aan nucleaire energieproductie gedurende 7 maanden verlaagt het risico op overproductie, ondanks de toename van het jaarlijks geïnstalleerd vermogen aan zonnepanelen met 1 gigawatt.

Maar met meer dan 12 gigawatt aan geïnstalleerde zonnepanelen kan een kleine afwijking in de weersvoorspelling volgens de hoogspanningsnetbeheerder een grote impact hebben op het evenwicht tussen vraag en aanbod. De markt moet deze schommelingen opvangen en flexibiliteit activeren. Als de marktrespons niet voldoende is, moet Elia de mogelijkheid hebben om doortastend in te grijpen om het evenwicht te bewaren.

Batterijen groeien fors
Een van de hulpmiddelen daarvoor zijn batterijen. De geïnstalleerde capaciteit van batterijen in België neemt gestaag toe. De groeisnelheid van kleinschalige batterijen neemt volgens de outlook van Elia in 2026 toe met 130 megawatt ten opzichte van 2025, terwijl dat bij grootschalige batterijprojecten 100 megawatt bedraagt. De contractering van meerdere batterijprojecten in het capaciteitsremuneratiemechanisme (crm) voor de eerste leveringsperiode draagt bij aan de toename van de geïnstalleerde capaciteit.

Aanstuurbaarheid decentrale productie
Bovendien ziet Elia dat marktspelers grote stappen vooruitzetten door nieuwe flexibiliteitsproducten aan te bieden die consumenten aanmoedigen hun verbruik te verschuiven naar momenten waarop er een overschot aan stroom is. Voor eindgebruikers levert dat een rechtstreeks financieel voordeel op. Op die momenten is elektriciteit extreem goedkoop of zelfs negatief geprijsd, waardoor consumenten niet alleen bijna niets betalen voor hun verbruik, maar in sommige gevallen zelfs vergoed worden om elektriciteit af te nemen.

In 2025 waren de prijzen gedurende meer dan 500 uur negatief. Door flexibel om te gaan met hun verbruik kunnen consumenten aanzienlijk besparen én tegelijk bijdragen aan een efficiënter gebruik van het elektriciteitssysteem.

Naast de vraagverschuiving kan het tijdelijk uitschakelen van decentrale productie belangrijke voordelen opleveren voor de eindgebruiker. Door zonnepanelen te moduleren op momenten met negatieve elektriciteitsprijzen, voorkomt de eindgebruiker te moeten betalen voor de energieproductie. Er zit in het huidige systeem volgens Elia nog heel veel neerwaarts flexibiliteitspotentieel. Het is belangrijk dat dit maximaal verder ontsloten wordt als dit de kosten voor de eindgebruiker drukt en het stroomnet robuuster maakt.

Technische maatregelen nodig
‘Het systeem in evenwicht houden in een context van snelgroeiende hernieuwbare energieproductie wordt een steeds grotere uitdaging’, stelt James Matthys-Donnadieu, Chief Customers, Markets & System Officer bij Elia. ‘De vooruitgang is bemoedigend, oplossingen dienen zich aan en flexibiliteit wordt gevaloriseerd, maar we moeten een versnelling hoger schakelen. Het verder aanstuurbaar maken van decentrale productie-eenheden speelt een essentiële rol en moet dan ook op korte termijn mogelijk gemaakt worden.’

Elia stelt echter vast dat bij extreme scenario’s België aangewezen blijft op uitzonderlijke en vaak dure maatregelen, zoals de ondersteuning van buitenlandse netbeheerders of technische maatregelen van Elia en de distributienetbeheerders. Dit betekent het moduleren of afschakelen van grote wind- en zonneparken.

Extreme situaties
In de toekomst dreigen – gelet op de verdere groei van hernieuwbare energie én de terugkeer van nucleaire productie in de lente- en zomermaanden vanaf 2029 – zelfs deze maatregelen niet langer te volstaan. Daarom moet Elia, samen met de distributienetbeheerder, over voldoende middelen beschikken om in extreme situaties, wanneer marktspelers onvoldoende flexibiliteit leveren, het evenwicht op het elektriciteitsnet te garanderen.

Het verder aanstuurbaar maken van de geïnstalleerde en toekomstige decentrale productie-eenheden is daarom essentieel. Elia roept op tot actie om de technische aanstuurbaarheid van decentrale productie-eenheden mogelijk te maken en de wettelijke basis hiervoor te voorzien. De netbeheerder is hiervoor in gesprek met de bevoegde overheden en de distributienetbeheerders.

Elia publiceert deze zomer samen met de distributienetbeheerders een geactualiseerde langetermijnanalyse over de flexibiliteitsbehoeften richting 2030 en 2035. Deze Flexibility Needs Assessment moet in lijn met Europese regelgeving inzicht bieden in de benodigde flexibiliteitscapaciteit voor het Belgische elektriciteitssysteem.