Europese Rekenkamer: EU-lidstaten schieten zwaar tekort bij uitvoering van energietransitieplan, miljarden onbenut

Het REPowerEU-plan, de Europese respons op de Russische invasie van Oekraïne, heeft zijn doelstellingen bij lange na niet gehaald. Dat concludeert de Europese Rekenkamer in een nieuw rapport. De EU-lidstaten stelden tot nu toe veel minder geld beschikbaar dan gepland en de opwekcapaciteit van hernieuwbare energie groeide nauwelijks dankzij het plan.

Investeringen massief tekort
Het REPowerEU-plan werd in mei 2022 gepresenteerd als directe reactie op de Russische invasie van Oekraïne, met als doel de EU voor 2030 onafhankelijk te maken van fossiele brandstoffen uit Rusland. Dat moest onder meer gebeuren via diversificatie van energiebronnen en versnelling van de uitrol van hernieuwbare energie. Ook verbetering van grensoverschrijdende energieverbindingen zoals het stroomnet was een van de doelen. De Europese Commissie schatte dat hiervoor circa 300 miljard euro aan extra investeringen nodig was, grotendeels te financieren via het Europese coronaherstelfonds, de herstel- en veerkrachtfaciliteit (RRF).

De Europese Rekenkamer uitte twee jaar geleden al forse kritiek, maar de praktijk valt volgens de onderzoekers nog altijd zwaar tegen. Na de laatste ronde van planwijzigingen afgelopen april hadden de 27 EU-lidstaten samen slechts 54,3 miljard euro vastgelegd in hun REPowerEU-plannen, oftewel 18 procent van het beschikbare bedrag. Cohesiefondsen en plattelandsontwikkelingsgeld die oorspronkelijk ook zouden bijdragen, kwamen er niet. De Rekenkamer concludeert dat dit wijst op ofwel een forse overschatting van de investeringsbehoefte, ofwel op onvermogen van lidstaten om beleidsdoelen te vertalen naar concrete actie.

Windmolens en zonnepanelen vergeten
Het oorspronkelijke plan stelde als ambitie dat er 103 extra gigawatt opwekvermogen aan wind- en zonne-energie gerealiseerd zou worden. De RRF-maatregelen in de REPowerEU-hoofdstukken zouden minimaal 20 gigawatt bijdragen – maar dat is al ruimschoots minder dan 20 procent van de totale doelstelling. Veelzeggender is volgens de onderzoekers dat van de 45 maatregelen voor hernieuwbare energiebronnen er slechts 12 concrete, meetbare targets waren. Bij elkaar opgeteld gaat het om 1,6 gigawatt aan beoogde extra capaciteit, ruim 60 keer minder dan de 103-gigawattdoelstelling.

Dat windenergie sterk ondervertegenwoordigd is in de uitvoering, terwijl investeringen in zonnepanelen relatief beter scoorden, wijt de Rekenkamer aan de lange doorlooptijden voor vergunningen en oplevering van windparken. Die uitkomst van het onderzoek past in een patroon van eerdere waarschuwingen van de Rekenkamer dat Europese klimaat- en energiedoelen buiten bereik dreigen te raken.

Te weinig sturing
De Europese Rekenkamer stelt dat het plan structureel te weinig sturing kent. De nationale energie- en klimaatplannen (NECP’s) van de EU-lidstaten, die de uitvoering op nationaal niveau moesten sturen, bevatten volgens de onderzoekers doorgaans geen specifieke doelstellingen of acties voor REPowerEU. De Europese Commissie kan weliswaar aanbevelingen doen, maar die zijn niet bindend en worden slechts gedeeltelijk opgevolgd. Bovendien ontbreekt betrouwbare voortgangsrapportage grotendeels, omdat de Europese Commissie de kwaliteit van aangeleverde data wettelijk niet hoeft te verifiëren.

‘Vier jaar na de lancering staat REPowerEU stil, terwijl er honderden miljarden euro beschikbaar zijn gesteld’, licht Mihails Kozlovs toe, het Rekenkamerlid dat verantwoordelijk was voor het rapport. ‘De nieuwe geopolitieke spanningen en hun gevolgen voor energiemarkten benadrukken de noodzaak om diversificatie te versnellen en toekomstige overafhankelijkheid van één leverancier te voorkomen.’

Om het plan alsnog vlot te trekken, doet de Rekenkamer 5 aanbevelingen. Die richten zich op versterking van de NECP’s tot robuuste instrumenten met duidelijke prestatie-indicatoren, uitbreiding van de bevoegdheden van de Europese Commissie om naleving af te dwingen. Tot slot moet er volgens het instituut een jaarlijkse rapportageverplichting voor lidstaten over de financieringskloof in de uitvoering van REPowerEU komen.