Rijk en regio’s testen nieuwe integrale werkwijze voor energiesysteem

De Nederlandse overheden en netbeheerders hebben in december de contouren vastgesteld voor een nieuwe manier van samenwerken aan het energiesysteem van de toekomst. Het Bestuurlijk Overleg Klimaat en Energie heeft namelijk besloten dat het Rijk, de provincies, de gemeenten, de waterschappen en de netbeheerders in 2026 een nieuwe integrale werkwijze in de praktijk gaan toetsen. Het nieuwe Nationaal Programma Energiesysteem – dat nog in oprichting is – moet hen daarbij ondersteunen.

Meer heldere afspraken
Een toekomstbestendig energiesysteem vraagt volgens de betrokken partijen om een nieuwe vorm van interbestuurlijke samenwerking. Die moet gebaseerd zijn op meer concrete keuzes, heldere rollen en verantwoordelijkheden en effectieve uitwisseling van kennis en data. Daarnaast bestaat er behoefte aan mogelijkheden om bindende afspraken te maken tussen alle betrokken partijen.

De nieuwe werkwijze bouwt voort op de ervaringen die zijn opgedaan binnen de Regionale Energiestrategieën (RES’en), Transitievisies Warmte en Warmteprogramma’s, Energievisies en andere lopende trajecten. 

Energiebeelden per schaalniveau
In het Consultatiedocument Interbestuurlijke samenwerkingsafspraken staan de belangrijkste onderdelen van de nieuwe werkwijze beschreven. Zo worden vraag en aanbod in energiebeelden zoveel mogelijk per schaalniveau in samenhang gebracht, zodat energievragers duidelijkheid krijgen over het toekomstige aanbod. Systeemintegratie vormt daarbij het uitgangspunt.

Om de uitvoering te versnellen kunnen op elk schaalniveau wederkerige afspraken worden gemaakt over de benodigde energie-infrastructuur en de bijbehorende randvoorwaarden. De netbeheerders roepen al langere tijd op tot meer regie en duidelijke keuzes om de energietransitie niet in gevaar te brengen.

3 programma’s samengevoegd
De opdrachten van de 3 bestaande nationale programma’s worden samengebracht in 1 nieuw nationaal programma. Het gaat om het Nationaal Programma Leefomgeving en Warmte (NPLW), het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie (NP RES) en het Samenwerkingsprogramma Integraal Programmeren Elektriciteit (SP IPE).

Het nieuwe Nationaal Programma Energiesysteem moet gemeenten, regio’s, provincies, waterschappen, netbeheerders, bedrijven en maatschappelijke partners vanaf 2027 ondersteunen in de transitie naar een duurzaam, betrouwbaar en betaalbaar energiesysteem.

Energyboards en energieregio’s
In de nieuwe werkwijze spelen de Energyboards en de Energieregio’s een belangrijke ondersteunende rol. Hier komen beleid en uitvoering samen en zitten overheden, netbeheerders, bedrijven en maatschappelijke partners gezamenlijk aan tafel. De behoefte aan meer structuur en samenhang neemt toe, bijvoorbeeld rond de realisatie van energie-infrastructuurprojecten of de verdeling van bronnen.

Komend jaar wordt in de praktijk getest hoe rollen en verantwoordelijkheden het beste kunnen worden aangescherpt, waarbij de lokale en regionale context en de samenhang met andere ruimtelijke opgaven worden meegenomen.

Pilots starten 2026
De nieuwe werkwijze start al in 2026 met een aantal pilots, waaraan alle betrokken partijen deelnemen. Op ieder schaalniveau worden de vraag en het aanbod in kaart gebracht, om inzicht te krijgen in de stappen die nodig zijn. Op basis van dit energiebeeld wordt duidelijk welke afspraken tussen de verschillende partijen nodig zijn met als gezamenlijk doel een duurzaam, betrouwbaar en betaalbaar energiesysteem in 2050.

Hiervoor worden in het tweede halfjaar van 2026 definitieve samenwerkingsafspraken vastgesteld. Het nieuwe Nationaal Plan Energiesysteem uit 2023 vormde al een eerste aanzet voor deze integrale aanpak.