Helft Nederlanders wil verduurzamen, derde lukt het

Milieu Centraal heeft 5 beleidsadviezen  voor het kabinet geformuleerd om deze impasse te doorbreken. Ten eerste moet duurzaam gedrag de makkelijkste en goedkoopste keuze worden. Ten tweede moet er stabiel en voorspelbaar langjarig beleid komen. Ten derde moeten infrastructuur en systemen worden ingericht op duurzame keuzes. Verder moet inzicht worden vergroot en complexiteit voor huishoudens worden verminderd. Tot slot moet beleid aansluiten bij waarden, sociale normen en doelgroepkenmerken.

Bereidheid versus uitvoering
Gemiddeld 51 procent van de Nederlanders staat open voor duurzame keuzes, terwijl slechts 29 procent deze keuzes ook daadwerkelijk doorvoert. De energietransitie vraagt volgens de onderzoekers om nieuwe kennis en vaardigheden, een andere keuzeomgeving en nieuwe normen. Dat maakt voor veel mensen nu de drempel hoog om bereidheid om te zetten in actie.

Een aanvullende flitspeiling van 28 april als tussentoets bij de Monitor bevestigt dat draagvlak niet statisch is. Onder invloed van de energiecrisis, de aangekondigde terugkeer van elektrische-autosubsidie en de Utrechtse aansluitstop steeg de openheid voor een elektrische auto in een jaar tijd van 44 naar circa 65 procent. Voor een volledig elektrische warmtepomp steeg de openheid van 49 naar bijna 70 procent.

Kernopgave verschuift
Milieu Centraal stelt dat de kernopgave verschuift van het vergroten van draagvlak naar het mogelijk maken van duurzaam gedrag. ‘De echte versnelling van de energietransitie zit niet alleen in technologie, maar vooral in wat mensen in hun dagelijks leven kúnnen doen’, licht Ika van de Pas, directeur-bestuurder van Milieu Centraal, toe. ‘Het vraagt niet om meer motivatie, maar om randvoorwaarden zoals voorspelbaar beleid, lagere financiële risico’s, duidelijke keuzes en actieve ondersteuning. Pas wanneer duurzame keuzes logisch en vanzelfsprekend worden, kunnen huishoudens hun rol in de energietransitie echt waarmaken.’

Dat goede randvoorwaarden effect hebben, blijkt uit regionale verschillen. In Drenthe is de openheid voor vergaande verduurzaming van de woning merkbaar hoger, mede dankzij extra subsidies. Dit onderstreept dat financiële ondersteuning werkt: verbeteren van de woning wordt niet alleen haalbaarder, maar subsidiemaatregelen kunnen ook normstellend werken, wat het draagvlak zichtbaar vergroot.

Veel bereidheid wonen
Binnen het domein Wonen is het draagvlak groot, maar uitvoering beperkt. Zeven op de tien woningeigenaren staat open voor wonen in een zeer goed geïsoleerde woning. Ongeveer 60 procent heeft al minimaal 1 maatregel genomen, zoals vloer- of glasisolatie. Toch heeft vrijwel niemand, slechts 5 procent, zijn woning van vóór 2018 zodanig verduurzaamd dat deze klaar is voor een aardgasvrije toekomst.

Die volgende stap vraagt om een systeem dat verduurzaming duidelijk, makkelijk en betaalbaar maakt. Zolang dat ontbreekt, blijven huishoudens steken in losse maatregelen. Dat is een gemiste kans, benadrukt Milieu Centraal. Een goed geïsoleerde woning vormt de basis van de energietransitie: zij verlaagt het energieverbruik structureel en maakt vervolgstappen makkelijker.

Grootste impact mobiliteit
De energietransitie stokt het meest binnen mobiliteit. Dit domein heeft de grootste klimaatimpact, maar kent het laagste draagvlak en de minste uitvoering. Dit komt door de gehechtheid aan de fossiele auto. Voor duurzamer reizen is wel in meerderheid draagvlak. Hoewel het aantal elektrische auto’s toeneemt, laat de Monitor zien dat zorgen over kosten en het afbouwen van fiscale voordelen de bereidheid om elektrisch te rijden onder druk zetten. Wel laat de flitspeiling zien dat die bereidheid onder invloed van actuele ontwikkelingen ook weer kan stijgen, van 44 procent vorig jaar naar 65 procent nu. Tegelijkertijd spelen zorgen over overbelasting van het stroomnet een steeds grotere rol.

Zorgen over netcongestie
De toenemende zorgen over netcongestie vormen een rode draad door alle domeinen heen. Waar in mei vorig jaar 52 procent van de Nederlanders zich zorgen maakte over de belasting van het stroomnet bij de aanschaf van een warmtepomp, is dat aandeel inmiddels gestegen naar 65 procent. Ook het gelijktijdig gebruik van elektrische apparaten baart steeds meer mensen zorgen.

Volgens Milieu Centraal ligt hier een belangrijke communicatieve opgave: duidelijk maken wat wél kan binnen de bestaande netcapaciteit en hoe mensen daar verstandig mee om kunnen gaan. ‘We zien dat netcongestie voor veel mensen een concreter en zorgelijk begrip is geworden’, vertelt Judith Roumen, gedragsonderzoeker bij Milieu Centraal en medeauteur van de Monitor. ‘Tegelijkertijd is verduurzamen in huis, zoals met een hybride warmtepomp, vaak nog prima mogelijk zonder dat de aansluiting verzwaard hoeft te worden. Op de meeste plekken is verzwaring bovendien nog gewoon mogelijk. Het is daarom belangrijk dat mensen weten wat wél kan en hoe zij slimme keuzes kunnen maken, ook als het stroomnet onder druk staat. Onzekerheid hierover zorgt er mogelijk voor dat huishoudens verduurzamingsplannen uitstellen, terwijl dat in veel gevallen niet nodig is.’