‘Warmtepomp past vaak op 1-faseaansluiting, verbied thuisbatterij bij gasaansluiting’

In een position paper rekenen de 2 experts af met het idee dat huishoudens massaal over moeten naar een 3-fasenaansluiting om van het gas af te kunnen. ‘Het echte probleem is niet een gebrek aan technologie, maar een gebrek aan regie’, schrijven Lootens en Tolboom. Volgens hen gaat de discussie helemaal niet over 1-fase of 3-fase, maar over gelijktijdigheid. ‘Niet over wat één apparaat vraagt, maar over wat de gehele woning op één moment wil doen.’

Scheefbelasting op wijkniveau
De energietransitie bevindt zich volgens hen in de middentransitie, de fase waarin niet alleen zonnepanelen maar ook warmtepompen, laadpalen en thuisbatterijen tegelijk op de meterkast worden aangesloten. Die gelijktijdigheid zet het elektriciteitsnet onder druk, met congestie als direct gevolg, nu ook voor huishoudens voelbaar.

Een 3-fasenaansluiting biedt in theorie meer ruimte doordat het vermogen over 3 fasen wordt verspreid. In de praktijk hebben woningen echter geen 3-faseapparaten. Een warmtepomp gebruikt 1 fase, een kookplaat gebruikt 1 of misschien 2 fases, een oven gebruikt ook 1 fase. ‘Ook in een 3-faseninstallatie zijn er situaties waar fase 1 hard staat te werken, fase 2 half werk verricht terwijl fase 3 nog bezig is met terugleveren’, duiden de auteurs.

Op papier heeft een woning dan een zwaardere aansluiting, die het elektriciteitsnet scheef belast. ‘Op wijkniveau leidt dat tot scheefbelasting, precies het soort stille systeemvervuiling dat ontstaat wanneer individuele keuzes optellen zonder centrale regie’, vertellen Lootens en Tolboom. Dat is geen transitie benadrukken ze, maar het opschalen van een visieloos systeem.

1.400 kuub gas grens
Vrijwel iedere woning met een gasverbruik onder de 1.400 kubieke meter heeft volgens hen voldoende aan een warmtepomp op 1-fase, die daarbij 1 groep benut. Een warmtepomp kan ruimte maken in de meeste avonduren, maar heeft in ruil daarvoor die ruimte nodig op koude winternachten en ochtenden, lichten de experts toe.

Het verschil tussen elektrisch vermogen en verwarmingsvermogen is cruciaal. Een warmtepomp haalt een groot deel van de warmte uit de buitenlucht of de ondergrond. De meterkast hoeft dus lang niet al het verwarmingsvermogen te leveren. ‘Door gebrek aan enige vorm van stimulans op dit aspect is het kennisniveau hierop in de markt sterk gedaald’, aldus Lootens en Tolboom.

Airco’s stille opmars
Er is al een forse opmars van airco’s in de bestaande bouw die, volgens onderzoek van TNO, verrassend vaak worden ingezet voor verwarmen. ‘Hiermee is de warmtetransitie op 1-fase misschien al verder ingezet dan het collectief bewustzijn ons vertelt’, schrijven de auteurs. Deze lucht-luchtwarmtepompen zijn relatief netvriendelijk.

Tegelijkertijd waarschuwen ze voor ineffectieve oplossingen zoals warmtepompen die te klein worden geplaatst om kosten te besparen en een straalkachel of een back-up op de koude dag benutten, of elektrische boilers om zonnestroom in op te slaan maar problemen geven in de winter. ‘Deze oplossingen geven beide duidelijke risico’s voor het net op momenten dat het er om spant’, vertelt Tolboom.

Thuisbatterij
De experts doen drie concrete voorstellen voor randvoorwaarden. Ten eerste: thuisbatterijen verbieden bij woningen met een gasaansluiting, omdat schaarse netcapaciteit dan niet naar de warmtetransitie gaat maar naar handelsoptimalisatie. Op 1-faseaansluitingen moeten batterijen bovendien een vermogensbeperking krijgen en verplicht kunnen loadbalancen.

‘De thuisbatterij dreigt het volgende product te worden dat sneller wordt uitgerold dan het systeem aankan’, aldus Lootens en Tolboom. ‘Zolang een woning nog op gas draait, is het maatschappelijk moeilijk uitlegbaar dat schaarse netcapaciteit en publieke aandacht eerst worden ingezet om elektrische opslag toe te voegen voor handelsoptimalisatie of portfolio-onbalansspelletjes van energieleveranciers, terwijl de echte warmtevraag nog fossiel wordt ingevuld. Dan belonen we niet de transitie, maar vooral het vermogen om slim om te gaan met prijsverschillen.’

Op 1-faseaansluitingen kunnen batterijen volgens de experts bovendien extra pieken en fase-onbalans veroorzaken. Daarom zijn vermogensbegrenzing en verplichte loadbalancing in hun ogen geen luxe, maar randvoorwaarde.

Gratis verwijderen
De tweede randvoorwaarde die ze voorstellen is gasaansluitingen alleen gratis verwijderen als er een aantoonbaar netvriendelijke warmteoplossing is geplaatst. ‘Het afwentelen van de verwijderingskosten op de bestaande aangeslotenen zal naarmate de transitie vordert vanzelf uitgroeien tot de salderingsregeling 2.0’, lichten Lootens en Tolboom toe.

Ten derde: de registratieplicht voor zonnepanelen en batterijen uitbreiden naar laadpalen en warmtepompen met een hoger detailniveau. ‘Additionele zichtbaarheid en het verzamelen van meer data kunnen alleen maar tot meerwaarde leiden’, duiden de auteurs.

Kennis boven capaciteit
‘De stap van 1-fase naar 3-fase is geen doel op zich’, concluderen Lootens en Tolboom. ‘Het is hooguit één van de gereedschappen.’ Ze pleiten voor een verschuiving van productsubsidies naar systeemsubsidies met netrandvoorwaarden. ‘Het verschuiven van een middentransitie in de elektriciteitsvoorziening richting een eindtransitie gaat nu komen met een forse hoeveelheid vertraging’, aldus de experts. ‘Het herpakken van een versnelling kan alleen als de randvoorwaarden richting het einddoel met het doel in gedachten worden ingezet.’

‘De overheid zou de richting moeten aangeven, de randvoorwaarden moeten het kompas zijn’, besluiten ze. Het debat begint niet in Den Haag, maar gewoon in de meterkast, concluderen Lootens en Tolboom in hun position paper.