Experts: maak Nederlandse energievoorziening oorlogsbestendig

In het rapport ‘Autonoom en veilig: hoe Nederland zijn energiepositie kan versterken’ doen de experts 32 concrete aanbevelingen om de energievoorziening beter bestand te maken tegen geopolitieke spanningen, verstoringen in internationale aanvoer en toenemende digitale dreigingen. De eerste aanbeveling: versnel de energietransitie.

Perfecte storm
‘We moeten ons voorbereiden op energiecrises die niet uit één bron komen, maar uit een perfecte storm van meerdere, gelijktijdige problemen en daar is een mentaliteitsverandering voor nodig’, stelt Maurice Mommen, programmamanager bij Topsector Energie. ‘We hebben alle technische mogelijkheden om een autonoom en decentraal energiesysteem te bouwen. Nu we eindelijk de urgentie voelen, bieden deze 32 aanbevelingen een stappenplan naar een toekomstbestendig Nederland.’

Politieke chantage
Het meest onderschatte risico zit volgens de experts niet in aanslagen, sabotage of oorlog, maar in politieke chantage. Het is een reëel risico dat apparatuur via geïmporteerde technologie op afstand uitgeschakeld wordt. De maatschappelijke ontwrichting die dat tot gevolg heeft, lokken we volgens de experts zelf uit.

Daarom roepen zij Nederland op om in samenwerking met buurlanden te komen tot een flexibel en decentraal energiesysteem. Dit zou ervoor moeten zorgen dat als losse elementen van de energievoorziening uitvallen, de rest blijft draaien. Ook raden ze aan te investeren in lokale opslagtechnologie, recycling van grondstoffen en een Europese ICT-keten van software tot chipindustrie.

Pool van technici
Om de weerbaarheid in tijden van crisis verder te vergroten, adviseren de experts ook om een pool samen te stellen van monteurs, elektrotechnici, IT-specialisten en betrokken burgers die de energievoorziening draaiend kunnen houden.

Hoe minder energie Nederland gebruikt, hoe minder energie het land hoeft te importeren. Om de positie te versterken pleiten de experts voor een effectievere inzet van de bestaande bespaarplicht voor bedrijven, en voor onderzoek naar manieren om energiebesparingscampagnes gericht op huishoudens effectiever te maken. Ook adviseren zij om het ontbreken van een energiebesparingsdoel voor 2030 in Nederland als een kans te zien om een ambitieus doel te stellen.

Slimme compensatie
Gezien de recente ontwikkelingen in het Midden-Oosten hebben de experts een acute zorg. Nu de energieprijzen – net als in 2022 – scherp stijgen, groeit de roep om compensatie. In het rapport raden de experts aan om te kiezen voor een teruggave die is losgekoppeld van het energiegebruik. Zo staat de compensatie los van de prijs van fossiele brandstof en krijgen burgers en bedrijven de kans de compensatie in te zetten voor verduurzaming van hun energievoorziening.

Groningen als airbag
De experts hebben begrip voor het stopzetten van de actieve gaswinning in het Groningenveld, maar raden aan de daar aanwezige infrastructuur niet te ontmantelen. Het zou Nederland nodeloos kwetsbaar maken in tijden van acute oorlogsdreiging.

‘Groningen is voor Nederland als een airbag’, verduidelijkt Mommen. ‘Niemand rijdt vrijwillig tegen een boom aan, maar als je er tegenaan komt, ben je blij dat je een airbag hebt. In dit rapport staan naast de stop van de ontmanteling van de Groningse infrastructuur nog 31 aanbevelingen om onze energiepositie te versterken. Als we daarmee beginnen, hebben we onze Groningse airbag wellicht niet nodig.’

Verzwaring elektriciteitsnet
Tot de 32 aanbevelingen behoren ook het versnellen van de verzwaring van het elektriciteitsnet, het identificeren en aanpakken van alle kwetsbare punten in de energievoorziening, en het in hoog tempo ontwikkelen van een capaciteitsmarkt. Het rapport adviseert verder om overtollige gascentrales, biomassacentrales en kolencentrales technisch operationeel te houden in een zogeheten mottenballenconstructie.

De experts roepen ook op om te investeren in grotere strategische voorraden, niet alleen voor benzine, diesel en aardgas, maar ook voor kritische grondstoffen en halffabricaten, waterstof en biomassapellets. Nederland moet volgens hen ook kijken of een opslagfunctie voor aardgas en waterstof kan worden ontwikkeld voor buurlanden zoals België en Duitsland.

Energieopslag versnellen
Ook de ontwikkeling van grootschalige en kleinschalige energieopslag moet volgens het rapport versneld worden. De experts wijzen erop dat de overheid zou moeten investeren in batterijen en andere vormen van energieopslag. Dit moet onder andere door daadwerkelijk beleid te voeren op de bestaande eis dat het elektriciteitsnet in 2035 CO2-neutraal moet zijn.

Verder bevelen de experts aan om afschakelplannen bij grote energieschaarste of elektriciteitsstoringen te ontwikkelen en deze plannen regelmatig te oefenen. Ook moet relevante noodwetgeving, zoals de Distributiewet uit 1939, geactualiseerd worden.

Cybersecurity essentieel
Het rapport roept op tot grootschalige investeringen in de ontwikkeling van Nederlandse of Europese software en servers en geeft prioriteit aan alle voorzieningen die het meest onmisbaar zijn. Cybersecurity moet volgens de experts de hoogste standaarden krijgen, vooral bij kritieke knooppunten in de energievoorziening.

Ook moeten energienetwerken kunnen terugvallen op een handmatig besturingssysteem naast digitale back-upsystemen. Schuifdeuren van maatschappelijke voorzieningen moeten met de hand te openen en vergrendelen zijn. Tankstations zouden allemaal moeten beschikken over handmatig te bedienen hevelpompen.

Hybride oplossingen
De experts pleiten voor hybride energie-oplossingen, met als uitgangspunt dat als het ene systeem faalt, het andere systeem de functie kan overnemen. Een voorbeeld is de hybride warmtepomp, die in theorie bij uitval van de gasvoorziening of de elektriciteit kan blijven voorzien in verwarming.

Tot slot roept het rapport op om te investeren in het opleiden van grote aantallen technici ten behoeve van de energievoorziening, van monteurs tot programmeurs en digitale veiligheidsexperts. Burgers en bedrijven moeten handelingsperspectief krijgen om zich in te zetten in crisissituaties.