Adviesraad: met elke Chinese batterij koopt Europa afhankelijkheid, gooi roer om

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) heeft het adviesrapport ‘Strategisch handelen’ gepresenteerd dat ingaat op de geopolitisering van economische relaties. De boodschap voor iedereen actief in de energietransitie is helder: Europa is op het gebied van zonnepanelen, batterijen en windmolens structureel afhankelijk van China, en die kloof groeit. Alleen een combinatie van scherpere handelspolitiek én een steviger industriebeleid kan dat keren.

8 keer meer subsidie
De raad is duidelijk over de structurele oorzaak. China’s handelsoverschot is geen gevolg van innovatiekracht alleen, maar van een bewuste strategie: lage lonen, enorme staatssubsidies en het actief managen van de wisselkoers van de yuan. Die combinatie levert kostenverschillen op waartegen Europese producenten structureel niet kunnen concurreren, hoe productief ze ook werken.

De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) schat dat Chinese bedrijven gemiddeld 3 tot 8 keer zoveel overheidssteun ontvangen als vergelijkbare bedrijven in OESO-landen. In de staalindustrie, een basisbedrijfstak voor windturbines en zware energie-infrastructuur, loopt dat op tot 15 keer zoveel. Volgens diezelfde OESO is 60 procent van de mondiale marktaandeelwinst van Chinese bedrijven tussen 2005 en 2023 rechtstreeks terug te voeren op die subsidies.

Het effect is direct merkbaar. Europese producenten van zonnepanelen, windturbines en batterijen concurreren met Chinese aanbieders die vele tientallen procent goedkoper de markt op kunnen gaan. Dat gat dichten met hogere productiviteit alleen is een illusie, stelt de WRR.

Northvolt als waarschuwing
Hoe kwetsbaar die afhankelijkheid maakt, toont volgens de adviesraad het verhaal van de Zweedse batterijfabrikant Northvolt. Het bedrijf was een van de meest veelbelovende Europese pogingen om een eigen productieketen voor lithium-ionbatterijen op te bouwen, een technologie die cruciaal is voor zowel elektrische auto’s als grootschalige energieopslag. Maar Northvolt was voor grondstoffen, expertise en technologie zwaar afhankelijk van China.

In 2020 beperkte China de export van grafiet, een essentiële grondstof voor batterijen, naar Zweden. Aanvankelijk werd die maatregel gekoppeld aan een diplomatiek conflict, maar later ontstonden vermoedens dat het eerder om economische druk ging, bedoeld om de Europese batterijproductie te hinderen. Northvolt vroeg in november 2024 faillissement aan.

De WRR trekt hieruit een bredere les: buitenlandse overheden zetten afhankelijkheden bewust in als pressiemiddel om Europese pogingen tot onafhankelijkheid te dwarsbomen. Dat maakt een puur industrieel antwoord onvoldoende.

China domineert clean tech
Op het gebied van zonnepanelen is de situatie het meest acuut. Het marktaandeel van China in de wereldwijde productie van zonnepanelen ligt inmiddels boven de 80 procent, en voor onderdelen als wafers en zonnecellen richting de 95 procent. De productie is in een decennium grotendeels verschoven van Europa, Japan en de Verenigde Staten (VS) naar China. Volgens recent onderzoek levert China inmiddels driekwart van alle clean tech die de Europese Unie invoert.

Die dominantie breidt zich bovendien uit, constateert de WRR op basis van onderzoek van het Mercator Institute for China Studies. Elektrische voertuigen, batterijen en technieken voor duurzame energie staan in een tweede golf nu in het vizier. Op de langere termijn zijn ook elektrolysers voor groene waterstof een volgend doelwit: een gesubsidieerde staalindustrie vormt daarvoor een vanzelfsprekende klantenbasis en springplank.

Twee sporen tegelijk
De WRR beschrijft drie mogelijke routes om de scheve wereldhandel aan te pakken: internationale coördinatie, strategische symmetrie en stevigere handelsbescherming. Over de kansen van vrijwillige coördinatie is de raad nuchter, want die vraagt van China aanpassingen die rechtstreeks ingaan tegen de nationale strategie. Strategische symmetrie, waarbij Europa dezelfde eisen aan Chinese bedrijven stelt die China aan Europese bedrijven oplegt, is een concretere optie. Stevigere handelsbescherming, inclusief importtarieven, is pijnlijk en zal vergeldingsmaatregelen uitlokken, maar niets doen heeft ook een prijs, benadrukt de WRR. In Duitsland zijn al tienduizenden industriële banen verloren door de Chinese handelspolitiek.

Tegelijkertijd blijft een samenhangend Europees innovatiesysteem onmisbaar. Europa loopt achter bij het opschalen en het naar de markt brengen van technologische innovaties. De WRR pleit voor consistent beleid over de hele innovatiecyclus, van basisonderzoek tot marktintroductie, met ambitieuze doelstellingen en een doordachte mix van subsidies, leningen, regelgeving en strategisch ingezette overheidsinkoop.

De twee sporen zijn onlosmakelijk verbonden, benadrukt de raad. Wie alleen op industriebeleid inzet zonder de handelsonevenwichtigheden aan te pakken, geeft geld uit én stelt tegelijkertijd Europese verworvenheden als arbeidsrechten, privacyregels en klimaatdoelstellingen op het spel, zonder vitale afhankelijkheden werkelijk te verkleinen.