Nederland grootste importeur kritieke materialen, EU haalt doel niet

Kritieke materialen zijn onmisbaar voor de energietransitie, strategische industrieën en de economische weerbaarheid van Europa. Senior econoom Casper Burgering van ABN AMRO onderzocht in hoeverre de Europese Unie op koers ligt met de Critical Raw Materials Act, de EU-verordening die de afhankelijkheid van externe leveranciers moet verkleinen. Afgelopen februari concludeerde ook de Europese Rekenkamer al dat de EU de 2030-doelen voor kritieke grondstoffen dreigt te missen.

EU mist eigen doelen
De verordening kent niet-bindende doelen voor 2030: niet meer dan 65 procent van de kritieke materialen mag uit 1 land komen, en mijnbouw, verwerkingscapaciteit en recycling moeten flink groeien. Uit onderzoek van de European Court of Auditors, de financiële waakhond van de EU, blijkt dat deze doelen nog ver weg zijn. Momenteel wordt ongeveer 8 procent van de ertsen en mineralen binnen de EU zelf gewonnen, exact hetzelfde percentage als bij de start van de verordening in 2024.

De verwerkingscapaciteit ligt op 24 procent, 16 procentpunt onder het doel. Voor recycling is de capaciteit 12 procent, ongeveer de helft van de beoogde 25 procent. Een nieuwe mijn opzetten duurt in Europa door vergunningprocedures soms tot 20 jaar, wat de doelen voor 2030 moeilijk haalbaar maakt. Om investeringen te ondersteunen, heeft de EU via het RESourceEU Actieplan een Critical Raw Materials Financing Hub opgezet met 3 miljard euro aan garanties. Denktank EIT Raw Materials schat dat minimaal 10 miljard euro nodig is om de doelen daadwerkelijk te halen.

Nederland cruciale doorvoerhaven
Nederland is de grootste importeur van kritieke materialen binnen de EU. Het grootste deel van die import bestaat uit cokeskolen voor de staalindustrie, officieel een kritiek maar laagwaardig materiaal. Zonder cokeskolen zakt Nederland naar de tweede plaats, achter Duitsland. Het gros van de materialen die via Nederlandse havens binnenkomen, is bestemd voor doorvoer naar andere EU-landen. Nederland voegt daarbij zelf weinig waarde toe, maar de havens en logistieke infrastructuur zijn wel cruciaal voor de Europese aanvoer.

China domineert de markt
China beheerst ondertussen de wereldwijde toeleveringsketens van een groot deel van de kritieke materialen en heeft in het verleden meermaals exportbeperkingen opgelegd bij internationale spanningen. De EU sloot daarom strategische partnerschappen met onder meer Chili, Australië, Oekraïne, Noorwegen, Congo-Kinshasa, Oezbekistan, Kazachstan en Canada, en onderhandelt met Brazilië.

Toch hebben deze partnerschappen nog nauwelijks bijgedragen aan minder afhankelijkheid: de import vanuit partnerlanden neemt eerder af dan toe. De handel met Brazilië groeit wel sterk, terwijl de import vanuit Oekraïne sinds de oorlog met Rusland fors is gedaald. Ook de spanningen rond de Zuid-Chinese Zee en Taiwan vormen volgens de analyse een blijvend risico voor de aanvoer. Recente herziening van de Europese verordening moet de EU weerbaarder maken tegen zulke verstoringen.

Recycling blijft ver achter
Voor basismetalen zoals koper, aluminium, nikkel en kobalt liggen de Europese recyclingpercentages relatief hoog, vooral in West- en Noord-Europa. Voor zeldzame aardmetalen blijft de terugwinning echter marginaal, omdat de EU nog niet beschikt over de juiste technologie en industriële processen om deze materialen op grote schaal te recyclen. Ze zitten vaak in microscopische hoeveelheden verwerkt in complexe apparatuur, wat opschalen lastig maakt.

Een eerdere analyse van Stichting OPEN liet al zien dat er in Nederlandse huishoudens en apparaten alleen al miljoenen kilo’s aan bruikbare grondstoffen liggen.

Miljarden euro nodig
Om de recycling te versnellen zijn volgens de analyse van ABN AMRO extra investeringen in onderzoek en innovatie onmisbaar, deels te financieren via meerjarige EU-programma’s of risicodragend kapitaal van non-gouvernementele organisaties (ngo’s). Ook kunnen overheidsgaranties voor leverings- en inkoopcontracten met fabrikanten van bijvoorbeeld elektrische auto’s helpen.

Burgering concludeert dat Europa kwetsbaar blijft zolang de afhankelijkheid van externe leveranciers, met China voorop, niet wezenlijk afneemt. De grootste uitdaging ligt in het versterken van de Europese circulaire economie, terwijl de vraag naar kritieke materialen de komende decennia juist sterk zal groeien.