EU haalt 2030-doelen voor kritieke grondstoffen batterijen en zonnepanelen niet

De overgang naar hernieuwbare energie is sterk afhankelijk van technische apparatuur zoals batterijen, windturbines en zonnepanelen. Al deze technologieën vereisen kritieke grondstoffen zoals lithium, nikkel, kobalt, koper en zeldzame aardmetalen. Kritieke grondstoffen zijn economisch belangrijke materialen waarvoor het voorzieningsrisico hoog is. De meeste van deze materialen zijn momenteel geconcentreerd in één of enkele niet-Europese landen, zoals China, Turkije en Chili.

Verordening in 2024
Om deze kwetsbaarheid aan te pakken, heeft de EU in 2024 de Critical Raw Materials Act aangenomen. Deze verordening heeft tot doel de voorzieningszekerheid op lange termijn te waarborgen van tientallen grondstoffen die worden aangemerkt als essentieel voor de energietransitie. De Critical Raw Materials Act bevat 34 kritieke stoffen, waarvan er 26 nodig zijn voor belangrijke technologieën voor hernieuwbare energie, en 17 worden beschouwd als strategische grondstoffen.

‘Zonder kritieke grondstoffen is er geen energietransitie, geen concurrentievermogen en geen strategische autonomie mogelijk’, zegt Keit Pentus-Rosimannus, het lid van de Europese Rekenkamer (ERK) dat verantwoordelijk is voor de controle. ‘Helaas zijn we momenteel te sterk afhankelijk van een handvol niet-EU-landen voor de levering van deze grondstoffen. Het is daarom van cruciaal belang dat de EU haar inspanningen opvoert en haar kwetsbaarheid op dit gebied vermindert.’

Niet-bindende doelen
De grondstoffenvoorziening kan worden veiliggesteld door de invoer te diversifiëren, de productie binnen de EU te verhogen en materialen te recyclen. De verordening kritieke grondstoffen stelt uitsluitend niet-bindende streefdoelen voor 2030 vast. Bovendien gelden deze streefdoelen slechts voor een klein aantal grondstoffen die vanwege hun grote economische belang en voorzieningsrisico’s als strategisch worden beschouwd.

Het is volgens de Europese Rekenkamer ook onduidelijk hoe de te bereiken niveaus voor 2030 zijn vastgesteld. De onderzoekers geven aan dat er nog een lange weg te gaan is om de streefdoelen te halen. De EU zal moeite hebben om tegen het einde van het decennium de voorziening van strategische kritieke grondstoffen veilig te stellen.

Diversificatie faalt
De onderzoekers stellen dat de inspanningen om de invoer te diversifiëren nog geen tastbare resultaten hebben opgeleverd. Zo heeft de EU de afgelopen 5 jaar 14 strategische partnerschappen op het gebied van grondstoffen gesloten, waarvan 7 in landen met een lage governancescore. Governancescore is een maatstaf voor hoe goed een land bestuurd wordt, waarbij gekeken wordt naar factoren zoals corruptie, rechtsstatelijkheid en politieke stabiliteit.

Tussen 2020 en 2024 is de invoer uit deze partnerlanden voor ongeveer de helft van de onderzochte grondstoffen gedaald. Sommige andere EU-maatregelen zijn tot stilstand gekomen, zoals de onderhandelingen met de Verenigde Staten, die in 2024 zijn opgeschort. Weer andere maatregelen moeten nog worden gerealiseerd, zoals de EU-Mercosur-overeenkomst met Argentinië, Brazilië, Paraguay en Uruguay. Deze landen zijn rijk aan kritieke grondstoffen, maar die overeenkomst is nog niet door alle EU-lidstaten geratificeerd.

Recycling in kinderschoenen
De Europese verordening bepaalt ook dat ten minste 25 procent van de strategische grondstoffen van de EU in 2030 afkomstig moet zijn uit recycling. De vooruitzichten zijn echter niet rooskleurig. Op dit moment hebben 7 van de 26 materialen die nodig zijn voor de energietransitie een recyclingpercentage tussen 1 procent en 5 procent, terwijl 10 materialen helemaal niet worden gerecycled. Bovendien gelden volgens de Rekenkamer de meeste EU-streefdoelen voor recycling niet specifiek voor afzonderlijke grondstoffen. Deze stimuleren dan ook niet de recycling van afzonderlijke materialen, met name materialen die moeilijker te winnen zijn, zoals zeldzame aardmetalen in elektromotoren of palladium in elektronica. De streefdoelen moedigen evenmin het gebruik van gerecyclede materialen aan.

Hoge verwerkingskosten
De onderzoekers wijzen er tot slot op dat Europese recyclingbedrijven te kampen hebben met hoge verwerkingskosten, kleine hoeveelheden recyclebare materialen, en technologische en regelgevende belemmeringen die hun concurrentievermogen in de weg staan. Verder streeft de EU ernaar de winning van strategische grondstoffen in de lidstaten te stimuleren om 10 procent van haar verbruik te dekken. Feit is echter dat de exploratie van strategische grondstoffen in de EU onderontwikkeld is. En zelfs wanneer er nieuwe afzettingen van grondstoffen worden gevonden, kan het tot 20 jaar duren voordat een EU-mijnbouwproject operationeel is. Dit maakt het volgens de Rekenkamer ondenkbaar dat vóór 2030 een concrete bijdrage wordt geleverd.

Vicieuze cirkel
De verwerkingscapaciteit waarmee de EU 40 procent van haar verbruik wil dekken tegen 2030, wordt teruggeschroefd. Dit is deels het gevolg van hoge energiekosten die het concurrentievermogen ernstig kunnen beperken. De onderzoekers waarschuwen dat de EU in een vicieuze cirkel terecht kan komen, waarbij een gebrek aan aanbod de ontwikkeling van verwerkingsprojecten belemmert. Dit vermindert weer de stimulans om de voorziening veilig te stellen.