TenneT: eerder risico op stroomtekort, capaciteitsmechanisme al in 2029 nodig

Die oproep doet de hoogspanningsnetbeheerder bij de presentatie van de Monitor Voorzieningszekerheid 2026, een jaarlijks advies van TenneT aan het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. De monitor, voorheen bekend als de Monitor Leveringszekerheid, kijkt naar de periode tot 2035 aan de hand van scenario’s voor 2028, 2030, 2033 en 2035. Voor elk scenario worden tientallen weersituaties en storingen van centrales doorgerekend. Omdat de precieze timing van de stijgende elektriciteitsvraag onzeker is, werkt het rapport met 2 scenario's: een waarbij de vraag sneller groeit en een waarbij die trager toeneemt.

Al in 2028
Ten opzichte van vorig jaar zijn de risico’s eerder en groter. De vorige edities van de monitor plaatsten de problemen pas na 2030; de nieuwste editie laat zien dat de voorzieningszekerheidsnorm van gemiddeld maximaal 4 uur tekort per jaar al in 2028 kan worden overschreden, afhankelijk van het scenario.

De normoverschrijding, waarbij niet meer aan alle stroomvraag kan worden voldaan, is in 2028 nog scenario-afhankelijk, met waarden tussen 0,7 en 4,5 uur per jaar. Vanaf 2030 ontstaat met grotere zekerheid een structureel probleem. ‘Vanaf 2030 ontstaat een groot risico op tekorten wat betekent dat er in een stijgend aantal uren niet aan alle vraag voldaan kan worden’, stelt Maarten Abbenhuis, chief operating officer van TenneT. ‘In de jaren na 2030 nemen de verwachte tekorten snel verder toe. Daarmee wordt duidelijk dat de vraag niet is óf aanvullende maatregelen nodig zijn, maar hoe snel we die gezamenlijk kunnen implementeren.’

Explosieve toename
Na 2030 nemen de verwachte tekorten snel toe. In 2035 lopen de te verwachten uren zonder voldoende stroom op tot 37 tot 46 uur per jaar, ruim 9 tot 11 keer de wettelijke norm. De verslechtering heeft 2 hoofdoorzaken: een sterk stijgende elektriciteitsvraag door de verdere elektrificatie van industrie, mobiliteit en gebouwen, én een tegelijkertijd afnemend aanbod van regelbaar vermogen. Onder regelbaar vermogen vallen gas- en kolencentrales – maar deels ook batterijen – die op elk gewenst moment stroom kunnen leveren, in tegenstelling tot windmolens en zonnepanelen die afhankelijk zijn van het weer.

Abbenhuis duidt het probleem: ‘Met de Monitor laat TenneT al jaren zien dat niet alleen de groei van de elektriciteitsvraag belangrijk is, maar ook de beschikbaarheid van voldoende regelbaar vermogen in Nederland en omringende landen. De energietransitie vraagt om vooruitkijken en tijdig handelen.’ Zonnepanelen en windturbines blijven groeien en ook batterijen en vraagrespons dragen bij, maar TenneT stelt dat die ontwikkelingen onvoldoende zijn om het wegvallen van regelbare centrales op te vangen.

Importafhankelijkheid groeit
Een bijkomend probleem is dat ook buurlanden met vergelijkbare tekorten te maken krijgen. Terwijl Nederland in 2028 nog op zo’n 1 gigawatt aan geïmporteerde stroom rekent tijdens tekorten, kan die importbehoefte in 2035 oplopen tot bijna 9 gigawatt. Omdat België, Duitsland en Denemarken tegelijkertijd onder druk staan, kan niet worden gerekend op onbeperkte invoer. De zogeheten missing capacity analyse laat zien dat in 2030 circa 0,4 gigawatt extra vermogen nodig is om aan de norm te voldoen; als buurlanden geen maatregelen nemen, kan dit oplopen tot 3,7 gigawatt.

Capaciteitsmechanisme
TenneT doet 3 concrete aanbevelingen aan het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. De eerste en meest urgente is de invoering van een capaciteitsmarkt, een systeem waarbij stroomproducenten en -verbruikers een vergoeding ontvangen voor het beschikbaar houden van capaciteit op momenten dat het stroomnet krap is. Daarbij kan volgens de netbeheerder worden gekozen voor een marktbreed mechanisme, een strategische reserve of een combinatie van beide.

Cruciaal is dat het operationeel is voor de winter van 2029-2030, dit omdat de winterperiode de kritieke periode is waarin
het vermogen beschikbaar moet zijn. TenneT adviseert bij de uitwerking aan te sluiten bij landen die al een dergelijk systeem hebben om implementatie te versnellen en internationale harmonisatie mogelijk te maken. Alle buurlanden van Nederland hebben al een capaciteitsmechanisme ingevoerd of bespreken de invoering ervan. 

Om over te kunnen gaan tot de implementatie van een capaciteitsmechanisme, in welke vorm dan ook, moet de Nederlandse overheid een officiële standaard vaststellen voor de Nederlandse voorzieningszekerheid in lijn met de relevante Europese regelgeving. Dit is  volgens TenneT een belangrijke stap in het proces omdat dit nodig is om een officieel voorzieningszekerheidsprobleem vast te stellen en Europese goedkeuring te krijgen voor implementatie van een mechanisme.

Vraagrespons en Europa
De tweede aanbeveling is dat vraagrespons, waarbij bedrijven en grootverbruikers hun stroomgebruik aanpassen op drukke momenten, expliciet wordt opgenomen in het capaciteitsmechanisme. Zo wordt die bijdrage zichtbaar en financieel beloond. Dat geeft marktpartijen een prikkel om te investeren in flexibele installaties.

Als derde raadt TenneT aan de ontwikkelingen in buurlanden actief te volgen en beleidskeuzes op elkaar af te stemmen. Abbenhuis onderstreept de Europese dimensie: ‘Voorzieningszekerheid is duidelijk niet uitsluitend een nationale opgave, maar nadrukkelijk een gezamenlijke Europese verantwoordelijkheid.’

TenneT is alvast gestart met de voorbereiding op een mogelijke rol bij de implementatie en uitvoering van een capaciteitsmechanisme, in afwachting van een besluit van het ministerie.