Het dilemma | PICASSO: minder negatieve onbalansprijzen, goed voor de onbalansmarkt?

Wat heeft PICASSO gebracht als Europees mechanisme voor de uitwisseling van regelvermogen tussen transmissienetbeheerders?
‘Veel goeds als je kijkt naar de algemene welvaart van deelnemers in de energiemarkt. Wat PICASSO doet, is kijken naar de individuele biedladders voor regelvermogen (afrr) per kwartier van alle aangesloten landen. Die worden samengevoegd en vervolgens opnieuw gerangschikt: wie kan het goedkoopst opregelen, welke partij kan het meest gunstig afregelen? Daarmee realiseer je de laagst mogelijke kosten en dat is uiteindelijk precies waar dit platform voor bedoeld is.’

Er is meer aanbod…
‘Exact. Stel dat TenneT 150 megawatt moet opregelen. Zonder PICASSO zou dat volledig met Nederlandse capaciteit gebeuren. Nu kan een deel van dat vermogen uit het buitenland komen, als er tenminste voldoende grenscapaciteit beschikbaar is, wat de grootste beperking is. Daardoor kan het bijvoorbeeld zo zijn dat TenneT in plaats van 250 euro per megawattuur nog maar 140 euro per megawattuur betaalt. Dat effect zie je structureel terug. Voor partijen die onbalanskosten betalen, zoals wind- en zonneparken die niet actief sturen, is dat gunstig. Hun onbalanskosten zijn gemiddeld lager geworden. Voor batterijen geldt dat daar minder mee kan worden verdiend op de onbalansmarkt.’

PICASSO werkt goed…
‘Dat is afhankelijk van je perspectief en zeker niet in alle omstandigheden. De beperkingen zie je vooral wanneer landen dezelfde weersomstandigheden en dezelfde economische omstandigheden hebben. Neem bijvoorbeeld 1 mei en Tweede Paasdag dit jaar. Heel Europa had mooi weer, veel zonne-energieproductie dus, en relatief weinig vraag. Het overschot in het ene land kon niet worden gecompenseerd door een tekort in een ander land. Heeft iedereen hetzelfde probleem, dan werkt dit mechanisme veel minder goed.’

Wat betekent dat voor de onbalansprijzen?
‘Op het moment dat PICASSO minder goed functioneert, zijn de extremen veel groter. Marktpartijen hebben bovendien hun gedrag aangepast. Als negatieve day-aheadprijzen worden verwacht, verkopen wind- en zonneparken minder op die markt. Batterijen gaan juist laden en dus inkopen. Dat is economisch logisch. Maar daardoor heeft TenneT minder afregelvermogen beschikbaar. Als er dan toch nog steeds te veel elektriciteit op het stroomnet staat, worden prijzen veel negatiever.’

Hoe extreem zijn die prijzen nu?
‘We hebben inmiddels bijna minus 4.000 euro per megawattuur gezien in Nederland, en aan de andere kant opregelprijzen van bijna 4.400 euro per megawattuur. Voor deelname aan PICASSO lag de laagste onbalansprijs rond de min 1.500 euro per megawattuur. De markt is stabieler geworden, de prijzen liggen gemiddeld lager dan voor PICASSO. Maar de uitschieters zijn groter. En er is een bijkomend effect, wat denk ik niemand heeft voorzien: het toenemen van regeltoestand 2.’

Dat is?
‘Die ontstaat wanneer TenneT binnen hetzelfde kwartier moet opregelen én afregelen met afrr. In zo’n periode heb je 2 verschillende prijzen. Dit – een soort boetesysteem – is ooit bedacht om overreageren van marktpartijen tegen te gaan. TenneT helpt hen door informatie te publiceren over de balanssituatie. Als zij echter vervolgens massaal dezelfde kant op bewegen, moet TenneT het tegenovergestelde doen om de balans te herstellen, bijvoorbeeld gascentrales afroepen. Dat heeft financiële consequenties voor marktpartijen die bijdragen aan het vergroten van de onbalans, doordat zij afrekenen tegen een voor hen ongunstige onbalansprijs.’

Waarom komt regeltoestand 2 veel vaker voor?
‘Wind en zon leveren op de day-aheadmarkt steeds minder op. Wanneer onbalansprijzen negatief zijn, kan het extra geld opleveren om je wind- of zonnepark dan af te schakelen, te curtailen. Batterijen reageren steeds sneller op prijssignalen, en vooral op de publicatie van de balansdelta van TenneT. Deze 2 fenomenen leidden al tot een toename vóór het implementeren van PICASSO. Van 2016 tot en met 2023 zaten we gemiddeld circa 8 procent van de tijd in regeltoestand 2. In 2024 steeg dat naar ongeveer 16,8 procent, in 2025 naar 27,3 procent. Dit jaar zitten we inmiddels rond de 40 procent van de tijd in regeltoestand 2, met maandelijkse uitschieters naar 50 procent. Dat is een enorme stijging.’

Welke rol speelt PICASSO daarin?
‘Dat is precies het punt waar volgens mij te weinig aandacht voor is. In 2024 kon je de stijging van regeltoestand 2 nog grotendeels toeschrijven aan marktgedrag. TenneT ging in oktober dat jaar pas deelnemen aan PICASSO. Maar sindsdien zie je steeds vaker regeltoestand 2, ook op momenten waarop dat helemaal niet speelt – bij normale of zelfs hoge prijzen. Dat is gewoon een PICASSO-effect.’

En dat is een groot probleem?
‘Het probleem zat vooral in marktgedrag, dus overreageren op de balansdeltapublicatie. TenneT is in 2024 door buitenlandse landelijke netbeheerders aangesproken op het feit dat het gedrag van Nederlandse marktpartijen leidde tot te veel oscillatie; een snelle afwijking van de 50 hertz. Dat brengt risico’s met zich mee. Dit fenomeen leidde in Spanje bijvoorbeeld tot een black-out. TenneT vroeg balansverantwoordelijke partijen zich aan de regels te houden: maximaal 20 procent van je omvormingsvermogen per minuut, en dus niet binnen seconden alles ineens uit of aan. Dat had nauwelijks effect. De publicatie van de balansdelta werd van 2 naar 5 minuten verlaagd, ook zonder resultaat. Dat is nu weer teruggebracht, zelfs van iedere minuut naar iedere 12 seconden verversen, ook zonder resultaat.’

Want het aandeel regeltoestand 2 loopt alleen maar op…
‘Terwijl TenneT verplicht is dit onder 10 procent van de tijd te houden. Bovendien, en daar gaat het mij om, worden marktpartijen nog steeds geconfronteerd met dezelfde financiële gevolgen als vóór PICASSO, terwijl daar nu juist een belangrijk deel van de oorzaak ligt.’

Wat is de oplossing?
‘Maak onderscheid tussen regeltoestand 2 die ontstaat door marktgedrag en regeltoestand 2 die ontstaat door het Europese balanceringsmechanisme. Je moet regeltoestand 2 behouden om overreageren van de markt tegen te gaan, want daarvoor is het bedoeld. Maar het gebruikmaken van PICASSO valt daar niet onder. Misschien moet je daarvoor wel een aparte categorie introduceren. Noem het desnoods regeltoestand 3. Dan voorkom je dat marktpartijen financieel worden geraakt door iets waar zij geen invloed op hebben, terwijl je het oorspronkelijke doel van regeltoestand 2 intact houdt. De uitdaging is om de marktregels op de nieuwe situatie aan te passen zonder de voordelen van Europese samenwerking kwijt te raken, want die zijn er absoluut.’