Het dilemma | Hoe kunnen gemeenten de energietransitie weer vlottrekken?

Hoe kunnen gemeenten de energietransitie volgens de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie weer vlot trekken?
‘Vlot trekken is een sterk woord. De energietransitie is al op stoom. Het is mindblowing wat we in korte tijd hebben bereikt. Ruim 3 miljoen Nederlandse huishoudens hebben zonnepanelen. Zo’n 57 procent van onze stroom komt inmiddels uit zon en wind. Er gaat jaarlijks een spectaculair aantal warmtepompen over de toonbank. Desalniettemin is versnelling nodig, op verschillende fronten.’

Welke?
‘Het gaat nog niet hard genoeg met elektrificatie van de industrie. Daar ligt een opgave voor de nationale overheid. Daarnaast moet de warmtetransitie in de gebouwde omgeving verder op gang komen. De uitvoering is bij uitstek het domein van gemeenten. Zij zijn aangewezen als regisseur en wilden dit ook. Dat is logisch, gemeenten zijn het best in staat te beslissen welke techniek per wijk moet worden uitgerold.’

Daarmee is hun rol in de energietransitie cruciaal…
‘Exact. Dat beseft men en ze zijn er ook mee bezig, bijvoorbeeld met warmtenetten. Die zijn onmisbaar daar waar veel mensen op een kluitje wonen; om het stroomnet daar niet onnodig te belasten met warmtepompen, omdat ze ruimtelijk handiger zijn en op zulke plekken maatschappelijk goedkoper. Een zorg daarbij, zo bleek tijdens het Nationale Verkiezingsgesprek Energie van afgelopen maandag in Eindhoven, is dat het geld voor de verduurzaming van gebouwen na 2030 op is. Als de regering geen subsidiegeld vastlegt voor de periode daarna, lopen gemeenten en bewoners snoeihard tegen een muur aan.’

Wat was dat voor een verkiezingsdebat?
‘Het werd georganiseerd door de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE), Netbeheer Nederland, Energie-Nederland, Energie Beheer Nederland, NedZero, Holland Solar, Energy Storage NL en Energie Samen. Het debat stond onder leiding van politiek duider Jaap Jansen, met PG Kroeger als sidekick, die er live hun populaire podcast Betrouwbare Bronnen opnamen. 5 ervaren wethouders, tevens kandidaat-raadsleden van 5 gemeenten uit het hele land, gingen met elkaar in gesprek. Over keuzes, wat wel en niet werkt en doorpakken.’

Hoe verliep dat?
‘Er was geen sprake van een klagerig debat, noch van verkiezingsretoriek. Ondanks de uiteenlopende politieke signaturen – GroenLinks-PvdA, VVD, D66, SGP en de lokale partij STIP uit Delft – zat iedereen constructief in het gesprek. Gemeenten willen vooruit, maar dat gaat uiteraard niet vanzelf.’

Welke grote uitdagingen kwamen, naast de warmtetransitie, naar voren?
‘Netcongestie, dat probleem speelt ook lokaal. Zo verklaarde TenneT onlangs Flevoland, Gelderland en Utrecht nog tot – in mijn woorden – probleemgebied. Daar zouden vanaf komende zomer helemaal geen nieuwe aansluitingen meer mogelijk zijn, als we niet snel ingrijpen. Marco Verloop van de SGP in Veenendaal vertelde dat hij zich daar niet bij neerlegt. Terecht wijst hij erop dat netcongestie alleen speelt tijdens de pieken; ook daar moeten gasloze woningen worden gebouwd, er wordt naar oplossingen gezocht. Onder druk wordt alles vloeibaar.’

Alles?
‘Naast relatief kleine vraagstukken zoals de ruimtelijke inpassing van extra transformatorhuisjes – daar moet dan bijvoorbeeld groen of een parkeerplaats voor worden opgeofferd – spelen ook grotere, bijvoorbeeld in Oostzaan. Daar wordt het hoogspanningsnet verzwaard. Stijn Nijssen van de VVD wil de mogelijkheid om huishoudens die onder de kabels wonen uit te kopen. Daarvoor is dan wel geld vanuit het Rijk nodig.’

Het opwekken van groene stroom is geen issue?
‘Over het nut van meer zonne-energie, bijvoorbeeld langs wegen, is consensus. Maar windenergie ligt ontzettend moeilijk. Dat kan zo zijn om technische redenen, bijvoorbeeld omdat er een vliegveld in de buurt ligt, zoals in Eindhoven. In andere gemeenten, zoals Oostzaan en Veenendaal, worden windturbines door gemeenteraden geweerd omdat ze die gewoonweg niet mooi vinden. Toen het hierover ging, nam de discussie wel even een wat meer politieke, ideologische wending. Hoe dan ook, dat is jammer. Wind is immers een heel mooie aanvulling op zon omdat de opwek vaak niet gelijktijdig is, wat ook relevant is voor netbelasting. En windmolens naast een industrieterrein kunnen lokale stroom leveren, ook als het net op piekmomenten vol zit. We moeten lokaler gaan denken.’

En batterijen? Een veelgehoord probleem is het ontbreken van kennis bij gemeenten en lange vergunningstrajecten…
‘Opmerkelijk genoeg werd vooral de noodzaak van opslag benadrukt, bijvoorbeeld voor het afvangen van pieken. “Die containers kunnen er ook nog wel bij”, zo was de houding van de deelnemers. Provincies komen in toenemende mate met strengere regels voor batterijen, bijvoorbeeld rond ruimtelijke inpassing. We moeten oppassen dat die batterijen niet onmogelijk worden gemaakt.’

In hoeverre waren de deelnemers uit deze gemeenten representatief voor de rest?
‘Natuurlijk hebben we geselecteerd op mensen met een trackrecord en visie. Was er een tegenstander van de energietransitie bij geweest, dan hadden we vast ook een mooie discussie gehad, maar het doel was voorbijgeschoten. Duidelijk is echter wel dat, ook als je de energietransitie geen warm hart toedraagt of daar geen prioriteit aan wil geven, er niet aan te ontkomen is. Zo zul je iets moeten met netcongestie; daar ontkomt niemand aan omdat we allemaal meer elektriciteit zijn gaan gebruiken. En kijk ook naar de gigantische stijging van de gasprijs deze week als gevolg van de oorlog in Iran. Huishoudens, zeker die in energiearmoede, verwachten dat je voor hen opkomt.’