Energiehubs: ‘Dont believe the hype, krachtig maar zwaar middel tegen congestieproblemen’

Jij houdt je veel bezig met energiehubs?
‘Vaak samen met Enzo Diependaal in Rethink Zero. Ik definieer die hubs als het delen van transportcapaciteit, inclusief een groepstransportovereenkomst (gto) met de netbeheerder, of iets wat daarop lijkt. Het is een van de tools in mijn gereedschapskist wat betreft energieoplossingen voor bedrijven, en een van de zwaardere. Je kunt congestieproblemen immers ook met andere maatregelen te lijf gaan, zoals je vermogensvraag sturen, een batterij plaatsen of een flexibele capaciteit contracteren.’

Het is geen evidente oplossing in veel gevallen?
‘We hebben het vaak over een gebrek aan transportcapaciteit als gevolg van elektrificatie of uitbreiding; meer stroomvraag voor proceswarmte of ruimteverwarming, verduurzaming van vervoer of uitbreiding. Meestal leiden er meerdere wegen naar Rome. Je wil wel voorkomen dat je met een kanon op een mug schiet.’

De congestieproblematiek is enorm in Nederland…
‘Veel bedrijven lopen er op dit moment tegenaan en zoeken naar een oplossing. Uiteraard het liefst gereed per gisteren. Maar het is vaak ook een ongrijpbaar probleem, voor hen en ook voor mij. Een netbeheerder geeft vaak aan dat er in jaar x een nieuwe of zwaardere aansluiting kan komen. Maar prognoses zijn slechts prognoses. Je hoort regelmatig berichten over plotseling gevonden megawatts op het een of andere transformatorstation. Zo’n uitbreiding kan onverwacht vroeger dan aangegeven gerealiseerd worden, maar ook later.’

Dat maakt het probleem er niet minder op…
‘Zeker, met name voor bedrijven die moeten besluiten over een oplossing. Moeten we zelf iets doen of afwachten tot de netbeheerder over de brug komt? Daarnaast zijn er ook bedrijven die voor een andere route kiezen, bijvoorbeeld afwachten tot het iets met waterstof wordt, of dat nu verstandig is of niet. Daarbij hebben we het dus over verborgen vraag. En als er maar genoeg bedrijven failliet gaan of vertrekken, hebben we natuurlijk helemaal geen congestieprobleem meer in ons land.’

Toch worden momenteel vele energiehubs gerealiseerd.
‘Voorheen zag je vooral mooie verhalen op papier, met dikke handtekeningen van bedrijven, netbeheerders en wethouders daaronder. Inmiddels zie ik dat er wel meer concrete resultaten geboekt worden. Gto’s worden in toenemende mate verkend en ook al mondjesmaat getekend. Netbeheerders willen ook een bepaald aantal van deze overeenkomsten wegzetten dit jaar. De uiteindelijke resultaten inschatten is echter lastig; de toekomst moet het uitwijzen.’

Jij bent afwachtend?
‘Op de kerstborrel wil iedereen samenwerken, dan wordt het januari en blijkt dat toch moeilijker dan gedacht, hoorde ik iemand onlangs zeggen. En zo is het maar net. Is het probleem groot genoeg om aan te pakken met een energiehub, is het een proportioneel en subsidiair middel; een passende oplossing en echt nodig? Dat is onder de streep altijd de grote vraag.’

Nee is vaak het antwoord?
‘Ik zie toch nog vaak de reflex “netcongestie, dus een energiehub”. Ik probeer zelf in mijn werk altijd uit te gaan van een soort maatregelenladder. Het begint met inzicht. Op basis daarvan kun je kijken naar bijvoorbeeld het verplaatsen van vermogen, verandering van gedrag en slimme sturing. Lukt dat niet, dan zijn forse investeringen een mogelijke volgende stap. Je hebt dan de keuze om het alleen te doen, bijvoorbeeld door het plaatsen van een batterij, of gezamenlijk. Dat laatste biedt echter niet altijd de meerwaarde waar nogal eens vanuit wordt gegaan.’

Je doelt op?
‘Ik was betrokken bij de totstandkoming van Energiehub Pannenweg II in Nederweert. Daar wordt nu gezamenlijk energie ingekocht, onderling en tevens bij een windturbinepark. Dat is een fundamentele keuze, er is niets mis mee, zo’n collectief is prachtig. Maar het is fictie dat met een energiehub altijd sprake is van financieel gewin, dat dit de betere en goedkopere keuze is. Samen stroom inkopen kan een verzekering zijn, het kan helpen bij verduurzaming van je bedrijf, marketingtechnische meerwaarde hebben... Maar niemand heeft me nog ooit kunnen uitleggen dat stroom bij je buurman inkopen altijd voordeliger is voor beide partijen dan verhandelen op de spotmarkt. Dat wil trouwens helemaal niet zeggen dat er geen voordelen zijn in alles samen regelen. In sommige gevallen is het geheel daadwerkelijk meer dan de som van de delen. Ik denk alleen wel dat in sommige gevallen overschat wordt wat een energiehub op gaat brengen, en onderschat wordt hoeveel je ervoor moet doen.’

Welke grote barrières zie jij in de praktijk?
‘Er is al het nodige gezegd over aansprakelijkheidsclausules in gto’s. Die gingen, zeker in eerste instantie, erg ver. De discussie daarover heeft geleid tot aanpassingen waardoor dit nu veel aanvaardbaarder is. Een belangrijke hobbel die nog steeds speelt, zijn de technische eisen die de netbeheerder stelt, bijvoorbeeld ten aanzien van de meet- en sturingsfrequentie. Dat leidt tot extra kosten, terwijl ook het plaatsen van energiebuffers, productiemiddelen en het traject naar de gto zelf al niet gratis is. Daarnaast is de discussie over onderlinge afspraken vaak ingewikkeld.’

Waarover?
‘Hoe verdeel je de kosten en het beschikbare vermogen, wat doe je bij uittreding van bedrijven? Bovendien is zo’n samenwerking mensenwerk. Mijn uitgangspunt is om de uitvoering in heel grote mate bij één partij, een gezamenlijke “groepsentiteit”, te beleggen en die daar ook mandaat voor te geven. Dat vraagt echter wel veel vertrouwen. Ook dat is een forse uitdaging voor velen. Iedereen wil samenwerken. Maar een energiehub raakt aan de kern van je bedrijfsactiviteiten, en die sleutel geef je niet zomaar uit handen.’

Onder de streep?
‘Don’t believe the hype en voorkom dat energiehubs het volgende waterstof worden: zwaar overschat, gevolgd door een enorme teleurstelling. Dat zou zonde zijn, want in de kern is het een mooie oplossing, als je die maar goed toepast. Zie energiehubs dus gewoon als een van de tools om met netcongestie om te gaan. Het is een bijzonder interessant en krachtig middel, maar ook een zwaar middel. Uiteindelijk moet je het zien als een hamer: Bijzonder nuttig, maar je moet niet proberen hamertje tik te spelen met een voorhamer.’