Routekaart circulaire zonnepanelen krijgt eigen monitor

Een productteam van sectorexperts en overheidsvertegenwoordigers stelde vorig jaar de routekaart ‘Circulaire zonnestroomsystemen en een weerbare sector’ op met een implementatiehorizon van 5 jaar. Het doel: de circulariteit van zonne-energiesystemen bevorderen en de Nederlandse maakindustrie versterken. Als onderdeel van die routekaart heeft W/E adviseurs nu een nulmeting en een opzet voor structurele monitoring gepubliceerd.

3 thema’s
De monitor volgt 3 thema’s. Het eerste is materiaalgebruik en milieu-impact van nieuwe zonnepanelen. Daarvoor worden via de SDE++-regeling van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland de types en aantallen geplaatste zonnepanelen bijgehouden en gekoppeld aan milieudata uit omgevingsproductdeclaraties en technische datasheets.

Het tweede thema is de verwerking en het hergebruik van bestaande systemen. Die gegevens komen van Stichting OPEN, die rapporteert over ingezamelde zonnepanelen, hergebruik en teruggewonnen materialen. Het derde thema is de weerbaarheid van de sector: informatie over Europese productiecapaciteit ten opzichte van de eigen markt wordt gehaald uit rapporten van Fraunhofer en het Internationaal Energieagentschap, terwijl SolarNL en Holland Solar de investeringscijfers en het aantal arbeidsplaatsen in de maakindustrie aanleveren. Ook het risico van dwangarbeid bij de productie van zonnepanelen wordt gevolgd, op basis van de herkomst van de panelen.

Per thema worden de databronnen via een rekenkern, een rekenmodel dat de gegevens samenvoegt en aggregeert, omgezet naar nationaal inzicht op een dashboard.

Sleutelpartners onmisbaar
Een kritisch punt in het rapport is de afhankelijkheid van externe medewerking. Op dit moment zijn de betrokken marktpartijen nog niet wettelijk verplicht om de voor de monitor benodigde data aan te leveren. De onderzoekers benadrukken dat medewerking en bijbehorende verplichtingen op voorhand goed geregeld moeten worden, bijvoorbeeld via afspraken of wettelijke eisen, om te voorkomen dat de monitor strandt op gebrek aan data.

Niet alles meetbaar
Niet alle ambities van de routekaart zijn hierdoor nu al haalbaar te monitoren. De onderzoekers adviseren prioriteit te geven aan de indicatoren die al duidelijk zijn en structureel bijgehouden kunnen worden. Op dit moment zijn dat alle effectdoelen op het gebied van materiaalgebruik en milieu-impact, het thema hoogwaardige circulaire verwerking, en alle effectdoelen voor weerbaarheid van de sector. Thema’s als economische levensduur, hergebruik, verdienvermogen en eerlijke arbeidsomstandigheden worden vooralsnog niet meegenomen in de basismonitor; daarvoor is naar verwachting pas na 2027 voldoende inzicht beschikbaar om goede indicatoren te ontwikkelen.

Technische uitbreidingen
Technisch doen de onderzoekers meerdere concrete aanbevelingen. Zo adviseren ze de bestaande datakoppeling van omgevingsproductdeclaraties en datasheets voor zonnepanelen uit te breiden met het aantal wattpiek, de massa, het aandeel secundaire en biotische materialen, het gebruik van schaarse grondstoffen en de productgarantie. Ook de CO2-voetafdruk zou beter gespecificeerd moeten worden, bij voorkeur per zonnepaneel en uitgesplitst naar alleen de productiefase.

Verder adviseren ze om omvormers als afzonderlijk component toe te voegen aan de monitor, zodat naast de zonnepanelen ook de andere systeemonderdelen inzichtelijk worden. En voor de nog langere termijn adviseren ze te onderzoeken hoe ‘design for recycling’ als indicator een plek kan krijgen en de ontwikkeling van een levensduurmodel op basis van bekende faalmechanismen dat de verwachte technische levensduur van zonnepanelen kan berekenen.

Aanbevelingen voor beleid
Op beleidsvlak pleiten de onderzoekers voor een breed pakket aan verplichtingen en prikkels om de ambities van de routekaart te halen. Dat omvat eisen aan SDE-installaties – een eis aan de CO2-voetafdruk wordt in 2026 al als eerste stap ingevoerd – eisen aan publieke inkoop en eisen aan alle nieuwe zonnepanelen die op de markt komen. Daarnaast adviseren ze om in Europees verband de productie van zonnepanelen actief te stimuleren, hergebruik van zonnepanelen binnen de Europese Unie (EU) te bevorderen en maatregelen te nemen om illegale export naar buiten de EU te voorkomen.