Het dilemma | Nederlands capaciteitsmechanisme in 2029: is dat haalbaar?

Hoe zien jullie de huidige status van het Nederlandse elektriciteitssysteem als beheerder van het hoogspanningsnet?
‘In onze jaarlijkse monitor voorzieningszekerheid staat de vraag of er altijd voldoende opwekvermogen en flexibiliteit beschikbaar is om aan de elektriciteitsvraag te voldoen centraal. De voorzieningszekerheid is momenteel nog goed, maar de situatie verandert snel door de energietransitie.’

Wat zien jullie exact gebeuren?
‘Elektrificatie in de industrie, mobiliteit en de gebouwde omgeving zorgt ervoor dat elektriciteit steeds meer de basisdrager van het energiesysteem wordt. Dat is een gegeven voor ons: het is doorgaans de meest efficiënte en vaak ook goedkoopste verduurzamingsoplossing. De stroombehoefte gaat dus hoe dan ook toenemen.’

Vroeger of later?
‘In de industrie blijven sommige projecten achter of zijn aansluitingen nog niet op tijd beschikbaar, waardoor de groei daar afvlakt. Bij datacenters verwachten we een grotere stijging van de elektriciteitsvraag, deels gedreven door de AI-boom. Die draaien bovendien vrijwel continu en benutten hun capaciteit volledig, waardoor ze een stevige en constante basisvraag toevoegen. Je ziet dus een verschuiving tussen sectoren waarbij sommige minder hard gaan en andere juist iets harder. De samenstelling verandert, maar de totale groei blijft ongeveer vergelijkbaar met onze eerdere analyses.’

Toch gaven jullie onlangs een duidelijk signaal af: er moet een capaciteitsmechanisme komen voor de winter van 2029-2030.
‘Nederland maakt deel uit van een internationaal gekoppeld energiesysteem. Wanneer we hier bijvoorbeeld een tekort hebben vanwege weinig zon en wind, kunnen we elektriciteit importeren. Andersom geldt hetzelfde. Er is tevens een situatie denkbaar dat we opeens allemaal weinig zon en wind hebben. Dat zijn de momenten waarop het spannend wordt. Hoe het buitenland zich ontwikkelt, heeft dus wel degelijk invloed op onze voorzieningszekerheid, en we hebben dit jaar een sterkere groei van de Europese elektriciteitsvraag aangenomen.’

Hoe belangrijk is een Nederlands capaciteitsmechanisme als onderdeel van de oplossing?
‘Belangrijk. In de huidige markt moeten gascentrales, batterijen en andere vormen van regelbaar vermogen hun vaste kosten in een beperkt aantal uren met hoge elektriciteitsprijzen terugverdienen. Door de groei van wind en zon maken conventionele centrales steeds minder draaiuren, waardoor ze juist afhankelijker worden van die schaarse momenten. Dat maakt investeren lastig, ook in flexibiliteit van stroomafname door bedrijven bijvoorbeeld. Misschien komen er komend jaar hoge prijzen en verdien ik alles terug, maar misschien is het een heel goed wind- en zonjaar en draai ik verlies…’

‘Een capaciteitsmechanisme kan meer financiële zekerheid bieden.
‘Een vergoeding voor het beschikbaar houden van capaciteit maakt het aantrekkelijker om bestaande centrales open te houden en ondersteunt ook investeringen in batterijen of vraagsturing. Er kan dus een heel positieve werking van een capaciteitsmechanisme uitgaan, omdat je van tevoren zorgt dat die flexibiliteit en regelbare capaciteit er is.’

Heeft TenneT een voorkeur wat betreft de invulling van dit systeem?
‘Voor ons staat voorop dat er voldoende regelbare capaciteit beschikbaar is op momenten van schaarste. Niet iedere techniek kan in gelijke mate bijdragen. Zo blijkt uit onze analyse dat Nederland in 2030 nog een tekort van circa 400 megawatt aan regelbare capaciteit kan hebben, zelfs in een scenario waarin andere Europese landen eveneens maatregelen treffen om hun leveringszekerheid te waarborgen. Om dat tekort op te vangen, kan één gascentrale volstaan.’

En daar zijn heel veel batterijen voor nodig?
‘Voor een vergelijkbare bijdrage aan de leveringszekerheid is mogelijk 1 tot 2 gigawattuur aan batterijopslagcapaciteit nodig, omdat ze na verloop van tijd leeg raken. Voor Nederland is het langer openhouden van bestaande gascentrales een relatief eenvoudige en kosteneffectieve optie. Tegelijkertijd vinden we het belangrijk dat een capaciteitsmechanisme zo wordt ingericht dat zoveel mogelijk technieken, ook duurzame, kunnen deelnemen.’

Hoe plotseling komt jullie oproep, hoe urgent is die?
‘Die past in een bredere lijn van onze boodschappen van de afgelopen jaren. Zo adviseerden we het ministerie in 2025 om te onderzoeken welke mechanismen passend zouden zijn voor de Nederlandse situatie. Dat onderzoek is inmiddels gedaan. Onze boodschap van dit moment: ga nu aan de slag en zet de volgende stap. Nog 1 jaar wachten is onverstandig.’

Hoe haalbaar is dit allemaal? Gaat het lukken?
‘De tijdlijn is behoorlijk ambitieus. Het kan, maar er is niet veel ruimte voor tegenvallers of langdurige discussies. Tegelijkertijd staan we er niet alleen voor. Andere Europese landen hebben al capaciteitsmechanismen of zijn daar ver mee gevorderd. Kijk dus goed naar wat daar aan kennis en ervaring is opgedaan en werk; probeer het wiel niet opnieuw uit te vinden.’

Er moet heel veel gebeuren…
‘We moeten op korte termijn keuzes maken; bepalen welk mechanisme het wordt en direct van start gaan met de verdere uitwerking. Hoe ziet de veilingsystematiek eruit? Welke technieken kunnen meedoen? Aan welke eisen moeten partijen voldoen? Hoe beoordelen we of zij daadwerkelijk kunnen leveren op momenten van schaarste? Dat is allemaal niet eenvoudig; het is echt een grote hoeveelheid werk. De primaire verantwoordelijkheid ligt daarbij bij het ministerie van Economische Zaken en Klimaat, toezichthouder ACM en TenneT.’

Ook marktpartijen moeten in actie komen.
‘We kunnen dit niet vanuit een soort ivoren toren doen; samenwerking met brancheorganisaties en individuele partijen is cruciaal. Marktspelers moeten ook weten wanneer de eerste veiling zal plaatsvinden, zodat zij zich daarop kunnen voorbereiden. Wil je bijvoorbeeld een batterij realiseren, dan moet je tijdig weten wanneer je in zo’n veiling kunt instappen en wat de mogelijke opbrengsten zijn, zeker omdat de doorlooptijd van dit soort initiatieven meerdere jaren kan duren.’

Het gaat lukken voor het nieuwe decennium aanbreekt, en zo niet: wat is het gevolg?
‘Onze werkaanname is dat de overheid een besluit neemt en TenneT een groot deel van de uitvoering gaat doen. Als dat niet tijdig lukt, gaat het licht echt niet direct uit. Wij steken heel veel werk in het voorkomen van zo’n situatie. Maar het kan de prijs voor schaarste wel verder doen opdrijven, omdat duurdere noodoplossingen moeten worden ingezet; bijvoorbeeld een gascentrale contracteren. Tegelijkertijd verwachten we dat een capaciteitsmechanisme, ook als het eenmaal is ingevoerd, geen tijdelijke maatregel is, maar een structureel onderdeel van de elektriciteitsmarkt, zeker voor de komende 10 jaar of langer.’