Energiemanagementsystemen in Belgie: ‘Consumenten spelen sleutelrol bij netflexibiliteit’

Jij bent algemeen directeur van Flux50. Wat doen jullie?
‘We zijn een Vlaamse ledenvereniging, een innovatiecluster van kennisinstellingen en bedrijven. Er zijn heel wat partijen die de energietransitie kommer en kwel vinden, die alleen een extra kostenpost zien. Wij zijn op zoek naar de economische meerwaarde, ook in samenwerking met overheden bijvoorbeeld. Bij Flux50 zien we het belang van verduurzaming, maar ook de financiële kansen. Die willen we benutten. Ik heb ernaar gezocht, maar een vergelijkbare club kon ik niet vinden in Nederland.’

Hoe doen jullie dat?
‘Door kennis uit te wisselen en uiteenlopende partijen bij elkaar te brengen, ook in concrete projecten, bijvoorbeeld op het gebied van zonnepanelen, energieopslag, waterstof en slim energiebeheer. We doen het dus samen, en wat is er leuker dan dat?’

Energiebeheer is een hot topic…
‘Nederland heeft een groot congestieprobleem; de elektriciteitsnetten raken vol op vele plekken. Maar ook in België groeit het netcongestieprobleem: zowel op nationaal als regionaal niveau lopen aanvragen voor aansluitingen op het elektriciteitsnet sneller op dan de beschikbare capaciteit. Bijzonder daarbij is dat de landelijke beheerder van het hoogspanningsnet – Elia – en regionale netbeheerders vaak minzaam naar elkaar kijken; ze hebben ieder hun eigen plannen, maar missen structurele samenhang.’

Hoe groot is het netcongestieprobleem in België?
‘Op nationaal niveau werd in 2025 in totaal 80,1 terawattuur getransporteerd. Op dit moment ligt er 43 terawattuur aan aanvragen voor batterijaansluitingen en nog eens zoveel voor datacenters, dus meer dan het huidige net aankan. Tussen 2023 en 2024 konden in Vlaanderen 3 bedrijven niet worden aangesloten wegens netcongestie. Nu staan er ongeveer 550 in de wachtrij, waarvan reeds duidelijk is dat er voor 107 geen onmiddellijke oplossing is en voor 338 onderhandelingen gaande zijn rond de capaciteit van hun aanvraag.’

De oplossing ligt in meer flexibiliteit…
‘Het pad dat geen consequenties voor de gebruikers heeft, is netverzwaring, meer aluminium in de grond. Maar dat vraagt onder meer om skills, mensen, kabels en transformatoren, en aan dat alles is schaarste. Het is bovendien zeer kostbaar en de vergunningverlening is traag. Dat is dus iets voor de langere termijn. Versnelling kan worden bereikt door het netwerk efficiënter te gebruiken via flexibele energiebeheeroplossingen zoals ems, op alle niveaus.’

Je doelt op?
‘Op systeemniveau, onder andere middels de uitrol van grote batterijsystemen, maar ook op bedrijventerreinen. In Nederland wordt gewerkt aan vele energiehubs, plekken waar ondernemingen collectief energie opwekken, opslaan, uitwisselen en slim aansturen. In Vlaanderen zijn dergelijke energiehubs nog beperkt mogelijk vanwege regelgeving zoals het verbod op cable pooling. Individuele bedrijven kunnen natuurlijk al wel veel flex brengen, een grote impact maken met batterijen bijvoorbeeld.’

Dat geldt tevens voor consumenten.
‘Exact. Consumenten vormen een essentieel, maar vaak vergeten onderdeel van het energiesysteem. Ze kunnen een groot verschil maken door verandering in gedrag. Maar dan moeten ze zich natuurlijk wel bewust zijn van het belang en de voordelen, zowel voor zichzelf als maatschappelijk. Daarnaast is de vraag hoe je dat dan doet. Bovendien zijn niet alle consumenten gelijk.’

Wat bedoel je daarmee?
‘Er is een groep huishoudens voor wie de energielasten niet doorwegen in hun dagelijkse budget, zeker niet die voor stroom. Investeren in een ems is geen financiële afweging voor hen, maar ze kunnen er wel mee bijdragen aan het oplossen van een maatschappelijk probleem en hun eigen comfort verhogen. Daarnaast heb je een grote groep die er geheel anders voorstaat, bijvoorbeeld een sociale huurwoning heeft, en zelf in energiearmoede leeft. Deze mensen kunnen zich geen ems veroorloven. Voor de huisvestingsmaatschappij is dat ook problematisch omdat die deze uitgave, net zoals die voor pv, een batterij en warmtepomp, lastig in huurverhoging kan meenemen.’

Je schetst barrières in de uitrol van deze technologie bij consumenten. Jullie willen daar iets aan doen met maakjemeterslim.be?
‘Dit initiatief – ondersteund door Flux50, de Vlaamse overheid en Volta – biedt informatie over ems’en voor consumenten en bedrijven. Gebruikers kunnen, afhankelijk van hun situatie – of het nu een huishouden met zonnepanelen, warmtepomp of batterij is, of een bedrijf met laadpalen, productieprocessen of een ev‑vloot – het ems vinden dat het beste bij hun behoeften past. Daarnaast bevat de website specifieke informatie en keuzegidsen die bedrijven helpen bij het bepalen welk ems het meest geschikt is voor hun bedrijfsprocessen, capaciteitstarieven, flexibiliteitsdoelen en marktparticipatie.’

Hoe succesvol is dit initiatief?
‘Het bestaat inmiddels al 6 jaar. We trekken maandelijks tussen de 5.000 en 6.000 bezoekers, met uitschieters naar boven bij media-aandacht. Het is echter moeilijk in te schatten wat dit in de praktijk betekent. Cijfers over de implementatie van deze technologie zijn niet bekend. Ik denk dat 5 procent van de Vlaamse huishoudens over een vorm van slimme sturing beschikt, maar dat is slechts een inschatting.’

Die cijfers zijn niet te achterhalen?
‘De digitale meter is inmiddels vergaand uitgerold in Vlaanderen; het totaal staat al op meer dan 4,8 miljoen stuks voor elektriciteit en gas samen. Onze netbeheerder Fluvius heeft evenwel privacyverplichtingen die het delen van data moeilijk maakt. Vlaanderen telt nu naar schatting ruim 166.000 tot 200.000 geactiveerde P1-poorten. Daarmee kunnen huishoudens hun energiesysteem in principe realtime sturen, en daarmee heb je het slechts over 7,8 tot 9 procent van de huishoudens met een digitale elektriciteitsmeter. Hoeveel daarvan slim sturen, weten we niet.’

Hoe kan versnelling worden gerealiseerd?
‘De financiële incentive is klein. Wij berekenden de gemiddelde terugverdientijd van een ems op 4 à 5 jaar, gesteld dat je grootverbruikers hebt zoals een elektrische wagen. De toegevoegde waarde zit meer in comfort. Zo’n systeem regelt immers alles automatisch. Ook perceptie en emotie kunnen motiverend zijn, bijvoorbeeld het prettige gevoel dat je auto op je eigen zonnestroom rijdt. Wat we nu wel zien gebeuren, is dat energieleveranciers energiebeheersystemen naar de markt pushen. Voor hen is de waarde veel groter dan die voor de consument, in het kader van het vermijden van onbalanskosten.’

Onder de streep?
‘De energietransitie komt op iedereen af. We gaan steeds meer elektriciteit verbruiken, ook consumenten. Wees daar niet bang voor. Je hoeft niets aan comfort in te leveren, ook niet financieel. Een ems gaat een belangrijke rol spelen bij het optimaliseren van je energiegebruik en het beheren van de kosten. De vraag naar deze systemen is nog laag, maar je ziet veel tijd zie je vele spelers opkomen. Er zal dus nog een flinke consolidatieslag aankomen. De markt voor deze systemen is kortom in opkomst. Die heeft tijd nodig om volwassen te worden, maar hij wordt groot.’