Nieuw onderzoek: vraagrespons kan leveringszekerheid stroom waarborgen

De energietransitie zorgt voor een groeiend aandeel hernieuwbare energie, toenemende elektrificatie en een afname van conventioneel regelbaar vermogen uit gas- en kolencentrales. Deze ontwikkelingen vergroten de volatiliteit, de mate waarin prijzen schommelen, en onzekerheid in het systeem.

Aanpassen verbruik
Het ministerie van Klimaat en Groene Groei heeft onderzoeksbureau Magnus Energy daarom onderzoek laten doen naar de rol van vraagrespons in het borgen van leveringszekerheid. Vraagrespons is het bewust aanpassen van elektriciteitsverbruik door eindgebruikers als reactie op externe prikkels, zoals prijsveranderingen of signalen vanuit het energiesysteem.

Het belang van vraagrespons groeit omdat het een manier is om vraag en aanbod in balans te houden, vooral tijdens momenten van schaarste.

Huishoudens prijsgevoelig
De potentie voor vraagrespons verschilt volgens de onderzoekers sterk per sector en is gebaseerd op een combinatie van mate van blootstelling aan prijzen, impact van aanpassing van gedrag, kennis en specifieke procesmatige factoren. Huishoudens en glastuinbouw zijn relatief prijsgevoelig en kunnen snel reageren op prijssignalen. Industrie en vooral datacenters zijn beperkt flexibel door technische, contractuele en organisatorische barrières. Mobiliteit en het midden- en kleinbedrijf laten een gemengd beeld zien, afhankelijk van de mate van elektrificatie en automatisering.

Het onderzoek identificeert 5 fundamentele thema’s die impact hebben op de realisatie van vraagrespons. Ten eerste bepalen contractstructuren in hoeverre eindgebruikers worden blootgesteld aan prijssignalen en kunnen reageren op schaarste. Ten tweede is nieuwe regelgeving, zoals de Energiewet, essentieel voor het ontsluiten van vraagrespons, maar de impact hangt af van de uitwerking van randvoorwaarden.

Automatisering cruciaal
Ten derde zijn interoperabiliteit, ofwel de mogelijkheid van verschillende systemen om samen te werken, automatisering en procesinrichting cruciaal voor het daadwerkelijk kunnen inzetten van flexibiliteit. Ten vierde bepalen de bereidheid, kennis en motivatie van eindgebruikers of technische en contractuele mogelijkheden ook echt benut worden. Tot slot maakt onzekerheid over het aantal en de duur van prijspieken investeringen in vraagrespons risicovol.

Thuisbatterijen en laadpalen
Om vraagrespons structureel te ontsluiten en leveringszekerheid te waarborgen, doet het onderzoek verschillende aanbevelingen aan marktpartijen en overheid. Zo moet de begeleidingsgroep voor implementatie van de Energiewet voldoende aandacht houden voor onderwerpen als rollen, datatoegang en privacy. Marktpartijen worden opgeroepen de huidige trend van het ontwikkelen en aanbieden van meer dynamische contractvormen voort te zetten en op die manier meer prijsblootstelling voor huishoudens en het midden- en kleinbedrijf realiseren.

Het onderzoek adviseert initiatieven te ondersteunen die automatisering van flexibele assets, zoals thuisbatterijen en laadpalen, bevorderen. Dit betreft standaardisatie van communicatieprotocollen en digitalisering, vooral bij huishoudens en het midden- en kleinbedrijf. Ook moet worden voortgebouwd op bestaande landelijke bewustwordingscampagnes zoals 'Zet ook de knop om' over de manieren en voordelen van vraagrespons en flexibele contracten, gericht op huishoudens en bedrijven.

Rekenmodel ontwikkelen
Het onderzoek adviseert deelname aan vraagrespons toegankelijker te maken door een rekenmodel te ontwikkelen waarmee bedrijven en huishoudens eenvoudig businesscases kunnen doorrekenen. Bij het ontwerp van een eventueel capaciteitsmechanisme, waarbij elektriciteitscentrales een vergoeding krijgen voor het beschikbaar houden van hun vermogen, moet expliciet aandacht worden besteed aan de specifieke behoeften van vraagrespons.

Magnus Energy beveelt verder verdiepend vervolgonderzoek aan naar synergieën tussen congestiemanagement, het beheersen van een vol stroomnet, en leveringszekerheid. Ook het potentieel aan flexibel vermogen per sector, investeringsbereidheid in industrie en mobiliteit en gedragsfactoren die deelname stimuleren, verdienen volgens de onderzoekers nader onderzoek.

Lage kosten
Al met al heeft vraagrespons volgens de onderzoekers de potentie om een essentiële bouwsteen te worden voor leveringszekerheid in het energiesysteem van de toekomst. ‘Door de combinatie van lage kosten, hoge schaalbaarheid en duurzaamheid vormt vraagrespons een waardevolle aanvulling op andere flexibiliteitsopties zoals batterijen en import’, concluderen de onderzoekers. ‘Het structureel wegnemen van barrières en het effectief implementeren van beleid zijn noodzakelijk om deze potentie te realiseren en het energiesysteem flexibel, betaalbaar en robuust te houden richting de toekomst.’

Hoogspanningsnetbeheerder TenneT waarschuwde al meermaals dat leveringszekerheid van elektriciteit in Nederland vanaf 2033 in gevaar komt zonder extra maatregelen voor flexibiliteit en regelbaar vermogen.