‘Juridisch kader omwonendenregelingen zonneparken schiet tekort’

Bij omwonendenregelingen en omgevingsfondsen krijgen omwonenden de mogelijkheid om mee te profiteren van de opbrengsten uit hernieuwbare-energieprojecten, zonder zelf te hoeven investeren. Deze regelingen ontwikkelen zich met name in de praktijk, buiten het publiekrecht om.

Beginselen rechtsstaat genegeerd
Bakker heeft geanalyseerd wat het juridisch kader is en hoe deze regelingen zich verhouden tot wettelijke instrumenten uit de Omgevingswet. Haar belangrijkste bevinding is dat het Nederlandse juridisch kader ontoereikend is. Om verplichte controle over deze vormen van financiële participatie te kunnen blijven uitoefenen, is een basis in een wet nodig.

In haar proefschrift schrijft Bakker dat zij zich vaak heeft verbaasd over de gekozen aanpak om op financiële participatie te sturen. ‘Hoewel de beginselen van legaliteit en specialiteit aan de basis liggen van de democratische rechtsstaat, worden deze beginselen bij het streven naar meer draagvlak voor de energietransitie op verstrekkende wijze gerelativeerd en zelfs genegeerd, zonder dat hiervoor een rechtvaardiging wordt gegeven’, aldus Bakker. Het relativeren of negeren van deze beginselen komt voor bij alle machten van de trias politica: de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht.

Maatschappelijke tender omzeilt wet
Op rijksniveau springt volgens Bakker het hanteren van de maatschappelijke tender in het oog. De toenmalige staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat was ervan op de hoogte dat financiële participatie geen rol mocht spelen in de planologische besluitvorming. Het ontbreken van een grondslag weerhield de staatssecretaris er niet van om de maatschappelijke tender te introduceren als handvat voor decentrale overheden.

‘De facto komt deze keuze voor de maatschappelijke tender naar ik meen, bij gebreke van een wettelijke grondslag, neer op een geitenpaadje om de beginselen van legaliteit en specialiteit te omzeilen’, schrijft Bakker.

Inspanningsverplichtingen rechtbank
Ook in de rechtsprekende macht lijkt men de maatschappelijke wenselijkheid van financiële participatie zwaar te laten wegen, volgens Bakker ten koste van de beginselen van legaliteit en specialiteit. Ze refereert aan de Etriplus/gemeente Venlo-lijn in de jurisprudentie, waarbij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State toelaat dat het bevoegd gezag op basis van beleid van projectontwikkelaars verlangt dat zij inspanningen verrichten om het draagvlak te bevorderen. Bij onvoldoende inspanningen mag volgens de Afdeling zelfs de planologische medewerking worden geweigerd.

Bakker eindigt met een pleidooi om het ongeremde relativeren en negeren van de beginselen van legaliteit en specialiteit een halt toe te roepen. ‘De omstandigheid dat het bewerkstelligen van distributieve rechtvaardigheid in de energietransitie op zichzelf nastrevenswaardig is, kan niet billijken dat daarmee afbreuk wordt gedaan aan deze fundamentele beginselen’, schrijft ze. Als de beginselen ondergeschikt worden gesteld aan politieke wensen, bijvoorbeeld met het oog op de energietransitie en duurzaamheid, dan brokkelt de democratische rechtsstaat af. Het proefschrift schetst mogelijke contouren voor een wettelijke regeling over omwonendenregelingen en omgevingsfondsen. Bakker onderzocht ook de regulering van soortgelijke regelingen in Denemarken en trok daar lessen uit.